Rola sędziów w postępowaniu z nieletnimi

Robert Opora

Niebieska Linia nr 6 / 2007

Rola sędziego dla nieletnich nie ogranicza się jedynie do rozstrzygania kwestii prawnych, wykracza ona poza tradycyjne ramy. Sędzia ten wykonuje szereg zadań o charakterze wychowawczym, powinien więc działać i współpracować z innymi ogniwami systemu resocjalizacyjnego, przede wszystkim z kuratorami sądowymi.

Aktualną podstawę prawną istnienia i funkcjonowania wydziałów rodzinnych i nieletnich stanowi ustawa z dnia 27 lipca 2001 roku Prawo o ustroju sądów powszechnych. Artykuł 12 tej ustawy wśród wydziałów sądu rejonowego wyróżnia wydział rodzinny i nieletnich, do kompetencji którego należą sprawy dotyczące:

Zgodnie z założeniami konstytucyjnymi wszystkie sądy w Polsce są dwuinstancyjne. Do rozpoznawania w drugiej instancji spraw należących do właściwości sądów rodzinnych stosowny jest wydział cywilny sądu okręgowego. Wyjątek stanowią sprawy przeciwko nieletnim o popełnienie czynu karalnego, jeżeli wobec nieletniego zastosowano środek poprawczy lub gdy środek odwoławczy zawiera wniosek o orzeczenie środka poprawczego, wówczas to właściwy jest sąd okręgowy wydział karny. Jedynie w dwunastu sądach okręgowych w Polsce znajdują się odrębne wydziały rodzinne i nieletnich. Jeżeli taki wydział istnieje, jest on stosowny do rozpoznawania w drugiej instancji spraw należących do właściwości wydziałów rodzinnych i nieletnich sądu rejonowego, niezależnie od rodzaju sprawy i postępowania sądowego.

Resocjalizacja

Na sądownictwo dla nieletnich nałożony jest obowiązek wnikliwego badania przyczyn wkroczenia każdego nieletniego na drogę przestępczą, a po ich ustaleniu zastosowanie właściwego środka resocjalizacyjnego. Jednocześnie zadania resortu sprawiedliwości stanowią jedynie część wysiłków organizacyjnych podejmowanych w różnorakiej formie przez rozmaite instytucje i struktury społeczne w celu korekcji niepożądanych postaw wśród nieletnich. Sądy dla nieletnich powinny zajmować się sprawą dziecka lub sprawą rodziny dopiero wówczas, kiedy podjęte przez organy pozasądowe starania o moralny rozwój dziecka i prawidłowo funkcjonującą rodzinę okazały się bezskuteczne. Oczywiście organy te powinny dołożyć wszelkich starań, ratując dziecko.

Działalność sądownictwa dla nieletnich zmierza do resocjalizacji nieletnich sprawców czynów karalnych przy zastosowaniu różnego typu środków opiekuńczo-wychowawczych. Środki opiekuńczo-wychowawcze i poprawcze stosowane wobec nieletnich posiadają swój specyficzny charakter wynikający z celu ich stosowania. Jak mówi preambuła do ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich, podstawowym celem stosowania środków opiekuńczo-wychowawczych i resocjalizacyjnych jest stworzenie warunków powrotu do normalnego życia nieletnim, którzy popadli w konflikt z prawem bądź z zasadami współżycia społecznego. Ponadto środki te mają służyć umocnieniu funkcji opiekuńczo-wychowawczej rodziny i kształtowaniu poczucia odpowiedzialności za wychowanie nieletnich na świadomych swych obowiązków członków społeczeństwa.

Sąd dla nieletnich w swojej działalności profilaktycznej i reedukacyjnej musi współpracować ze specjalistami z zakresu różnych dziedzin, instytucjami i organizacjami społecznymi, które zajmują się sprawami wychowania i opieki. Ostatecznie odpowiedzialność za trafność wyboru środka wychowawczego i prawidłowe jego stosowanie ponosi zawsze sąd.

Jak już wspomniałem, sądy dla nieletnich spełniają doniosłą rolę profilaktyczną w walce z przestępczością nieletnich. W sprawach młodzieży działalność profilaktyczna zaczyna się od oddziaływania na środowisko rodzinne, a w przypadku ujawnienia rozkładu moralnego kończy się na daleko sięgającej ingerencji, której wyrazem jest odebranie lub ograniczenie praw rodzicielskich i umieszczenie dziecka w odpowiednim zakładzie wychowawczym, internacie czy innej placówce opiekuńczo-wychowawczej. Samo orzeczenie środka wychowawczego lub poprawczego nie gwarantuje skuteczności procesu resocjalizacji. Konieczne jest jednoczesne wyeliminowanie źródła niedostosowania nieletniego.

Rola sędziego dla nieletnich nie ogranicza się jedynie do rozstrzygania kwestii prawnych, wykracza ona poza tradycyjne ramy. Sędzia dla nieletnich wykonuje szereg zadań o charakterze wychowawczym, powinien więc działać i współpracować z innymi ogniwami systemu resocjalizacyjnego, przede wszystkim z kuratorami sądowymi. Rodzice i nieletni powinni wiedzieć, że w każdej chwili mogą się zwrócić do sędziego o radę i pomoc. Całokształt postępowania w sprawach nieletnich znajduje się w gestii sędziego, a jego poszczególne etapy to:

Wnikliwie przeprowadzone postępowanie wyjaśniające ma istotny wpływ na treść końcowego orzeczenia.

Wiedza sędziego

Zastosowanie odpowiedniego środka zależy przede wszystkim od zebranego materiału w postępowaniu przygotowawczym, który pozwali sądowi ocenić stopień demoralizacji nieletniego, ustalić okoliczności czynu i przyczyny, jakie doprowadziły do konfliktu z prawem. Dlatego sędzia dla nieletnich każdorazowo osobiście przesłuchuje nieletniego oraz jego rodziców lub opiekuna. Osobiste zetknięcie się sędziego z nieletnim już w toku postępowania wyjaśniającego pozwala mu na bliższe poznanie nieletniego przed rozprawą. Jakość kontaktu sędziego z podsądnym ma istotne znaczenie dla dalszego oddziaływania wychowawczego. Środki wychowawczo-poprawcze są stosowane przez sądy dla nieletnich w zależności od stopnia demoralizacji i czynu przestępczego popełnionego przez nieletniego.

Tylko pozornie wydaje się, że praca sędziego dla nieletnich jest łatwiejsza i lżejsza, aniżeli sędziów orzekających w wydziałach karnych lub cywilnych.

W rzeczywistości wymagania, jakie się stawia sędziemu dla nieletnich, są znacznie wyższe. Nie wystarczają bowiem wiadomości nabyte w czasie studiów prawniczych, sędzia musi uzupełnić swoją wiedzę przynajmniej o podstawowe wiadomości z dziedziny psychologii, pedagogiki, socjologii itp.

Pełniąc funkcję sędziego dla nieletnich sędzia powinien inicjować szeroko pojętą akcję profilaktyczną, podejmując różnego typu środki wychowawcze wobec dzieci społecznie niedostosowanych, którym grozi niebezpieczeństwo konfliktu z prawem.

Sędzia dla nieletnich w jednej osobie pełni rolę prokuratora, jest arbitrem w czasie rozprawy i nadzoruje przebieg wykonania orzeczonych przez siebie środków wychowawczo-poprawczych. Niektórzy sędziowie sądów rodzinnych uważają, że właściwa praca resocjalizacyjna rozpoczyna się dopiero po uprawomocnieniu orzeczenia (Gromek 2001). Jednak nierzadko bywa tak, że prawidłowo przeprowadzone czynności podczas postępowania wyjaśniającego i opiekuńczo-wychowawczego mogą doprowadzić do satysfakcjonującego wyniku resocjalizacyjnego.

Postrzeganie własnej pracy

Badaniami objęto 148 sędziów i tyle samo kuratorów rodzinnych i nieletnich sądów rejonowych. Jednak na potrzeby tego artykułu będę starał się ograniczyć do zaprezentowania jedynie tych wyników, które dotyczą sędziów rodzinnych i nieletnich. Zastosowany w prowadzonych przeze mnie badaniach kwestionariusz służy do pomiaru subiektywnej percepcji pracy i przeznaczony jest do określenia indywidualnego poczucia stresu zawodowego pracowników. Metoda ta pozwala na wyodrębnienie czynników, które przez badanych odczuwane są jako szczególnie uciążliwe, stresogenne.

Uzyskane dane pokazują, że wśród sędziów rodzinnych znaczna liczba - prawie 50% - posiada ponad dziesięcioletni staż pracy. Dla większości sędziów aktualna praca jest pierwszym lub drugim miejscem pracy w ich karierze zawodowej. Biorąc pod uwagę staż pracy sędziego rodzinnego, możemy stwierdzić, iż dynamika kadrowa w strukturze sądów rodzinnych nie charakteryzuje się jakimiś szczególnymi rotacjami, które mogłyby mieć negatywne konsekwencje zwłaszcza dla merytorycznego funkcjonowania omawianych wydziałów.

Najbardziej negatywnym czynnikiem w pracy sędziów rodzinnych okazało się poczucie psychicznego obciążenia pracą. Oznacza to, że dość często muszą oni dokonywać wyborów, które prowadzą do przeżywania silnych konfliktów wewnętrznych. Orzeczenia dotyczą zazwyczaj bardzo osobistych i subtelnych spraw decydujących o dalszym losie nieletniego i jego rodziny. Ponadto zdarza się, że z różnych przyczyn muszą oni zabierać pracę do domu i nie mogą przestać myśleć o sprawach zawodowych poza murami sądu. Takie okoliczności sprawiają, iż sędziowie mają poczucie, że praca odbija się ujemnie na ich życiu rodzinnym.

W mniejszym stopniu pojawił się także w badaniu problem braku nagród w pracy. Czynnik ten dotyczy nie tylko nagród rzeczowych czy pieniężnych, ale także psychologicznych i społecznych, takich jak możliwość wykorzystywania swojego potencjału, zdolności i kwalifikacji, bycie docenionym w pracy. Sędziowie rodzinni chcieliby mieć możliwość awansu, a zdarza się, że z różnych powodów, np. braku potrzebnych informacji czy wyraźnie określonego celu, mają poczucie niepewności decyzyjnej. Dlatego często trudno jest im uznać, że rozstrzygnęli jakiś problem definitywnie. Śledzą później rozwój danej sytuacji, a to pochłania sporo ich dodatkowej energii psychicznej.

Kontakty społeczne także okazały się uciążliwym czynnikiem w pracy sędziego rodzinnego. Specyfika tej pracy wymaga od niego dokonywania złożonych zadań umysłowych: zbierania informacji, rozpoznawania problemów i znajdywania sposobów ich rozwiązania. Praca na stanowisku sędziego rodzinnego wymaga różnych form współpracy z innymi pracownikami lub klientami, takich jak uzgadnianie opinii, celów i zawieranie ugody. W związku z tym, aby proces resocjalizacji nieletniego był spójny, a podjęte środki adekwatne, sędzia musi posiadać odpowiednie umiejętności komunikowania się i współpracy z innymi osobami.

Sędziowie narzekają też na brak wsparcia. Dość często zdarza się, że swoją pracę muszą wykonywać w samotności, bez możliwości kontaktowania się z innymi ludźmi. Jeśli występują w pracy jakiekolwiek trudności lub kłopoty, nie mogą liczyć na skuteczną pomoc kolegów, a nieobecność sędziego w pracy powoduje zakłócenia w działalności instytucji.

Posiadanie wiedzy oraz znajomość technik wychowawczych nie są w stanie zastąpić psychologicznych kompetencji osobowościowych i wychowawczych sędziego rodzinnego. Na uwagę zasługuje fakt, iż poziom uzyskiwanej efektywności resocjalizacyjnej nie zależy od samego sędziego. Jest on wypadkową pracy wielu służb i instytucji powołanych bezpośrednio lub pośrednio do wychowywania i korygowania nieletniego. Okazuje się, że sędzia napotyka w swojej pracy na wiele złożonych czynników wynikających ze specyfiki instytucji lub systemu sądownictwa, które obniżają efektywność i negatywnie wpływają na satysfakcję z wykonywanej pracy. Aby wyeliminować te negatywne czynniki, należy rozważyć kwestię odpowiedniego kształcenia sędziów rodzinnych oraz dalszego tworzenia wydziałów rodzinnych i nieletnich przy sądach okręgowych w celu rozpoznawania w drugiej instancji spraw należących do właściwości sądów rodzinnych.

 

Bibliografia

Gromek K. (2001), Komentarz do Ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich, Warszawa: Wydawnictwo Prawnicze.
Gromek K. (2002), Kuratorzy sądowi. Komentarz do ustawy z dnia 27 lipca 2001 roku, Warszawa: Lexis Nexis.
Marzec-Holka K. (1994), Instytucja społecznych kuratorów sądowych w świetle badań, Bydgoszcz: Wydawnictwo WSP.
Stępniak P. (1998), Wymiar sprawiedliwości i praca socjalna w krajach Europy Zachodniej, Poznań: Polski Dom Wydawniczy "Ławica".
Tyszka Z. (1963), Rola kuratora sądowego w resocjalizacji nieletnich przestępców, Poznań: Wydawnictwo UAM.

R. O.