Postawy i kompetencje grup roboczych

Sylwia Bedyńska, Katarzyna Łukowska

Niebieska Linia nr 4 / 2013

Wnioski z badań własnych

Jakie postawy wobec zjawiska przemocy mają członkowie grup roboczych? Czy ich kompetencje prawne i psychologiczne są wystarczające, aby pracować w tym obszarze? Czy potrafią nawiązać właściwy kontakt z osobą doświadczającą przemocy i stosującą przemoc? Odpowiedzi, między innymi i na te pytania, udzieliły badania zrealizowane kilka mie− sięcy temu przez Państwową Agencję Rozwiązywania Problemów Alkoholowych we współpracy z Instytutem Psychologii Zdrowia

Przystępując do realizacji badań przyjęto założenie, że postawy członków grup roboczych oraz ich umiejętności mają kluczowe znaczenie dla skuteczności oddziaływań wobec rodziny, w której dochodzi do przemocy. Klient, niezależnie od tego czy trafia do gabinetu psychologa, czy na posiedzenie grupy roboczej, jest tak samo wrażliwy na sposób, w jaki się z nim rozmawia i podatny na zranienia wynikające z niewłaściwego potraktowania. To prawda, że działania grup roboczych mają charakter interwencyjny, ale należy pamiętać, że ta interwencja dokonuje się w konkretnej relacji międzyludzkiej i wykorzystuje rozmowę jako sposób oddziaływania na drugiego człowieka i motywowania go do korzystnej dla niego zmiany (w tym przypadku może to być zaprzestanie stosowania przemocy czy udział w grupie wsparcia dla ofiar przemocy). Ogromnie ważna jest świadomość, że członkowie grup roboczych na każde spotkanie ze swoim klientem przychodzą ze swoimi postawami, umiejętnościami, ale czasem także i bez odpowiednich kompetencji. Deficyty umiejętności mają swoje odbicie w pracy; jeżeli ktoś nie zna przepisów prawa albo nie rozumie mechanizmów zatrzymujących ofiarę w przemocy, to deficyty prędzej czy później ujawnią się podczas pracy w grupie roboczej i co gorsze – prawdopodobnie będą szkodliwe dla klienta [1].

Procedura badawcza

Badanie zostało przeprowadzone na ogólnopolskiej reprezentatywnej próbie osób pracujących w grupach roboczych w 90, losowo wybranych, miastach i gminach na terenie całej Polski. W badaniu uczestniczyło 691 osób [2]. Narzędziem pomiaru był stworzony na potrzeby badania kwestionariusz, który zawierał 32 pytania. W pięciu pytaniach w kafeterii odpowiedzi, poza pytaniami zamkniętymi, zastosowano formułę pytania otwartego. W pytaniach zamkniętych możliwy był wybór jednej lub kilku odpowiedzi, zgodnie z instrukcją zawartą w każdym pytaniu. Badanie przeprowadzono metodą audytoryjną, w obecności ankietera, a osoby badane zostały poproszone o nieporozumiewanie się między sobą podczas wypełniania ankiety. Analizy statystyczne i porównania wykonane za pomocą serii jednoczynnikowych analiz wariancji były prowadzone w odniesieniu do poszczególnych instytucji, reprezentowanych przez osoby badane w grupach roboczych: policji, pomocy społecznej, kuratorów, przedstawicieli oświaty, ochrony zdrowia oraz gminnych komisji rozwiązywania problemów alkoholowych.

Postawy

W badaniu postaw przedstawiono respondentom listę stereotypowych przekonań na temat przemocy w rodzinie oraz zachowań ofiar i sprawców, a także pracy w tym obszarze, prosząc o ustosunkowanie się do nich poprzez wybór odpowiedzi na 5-stopniowej skali od: „zdecydowanie się zgadzam” do „zdecydowanie się nie zgadzam”. Zmienna „postawy” powstała poprzez uśrednienie odpowiedzi na poszczególne pytania. Ogólnie postawy można uznać za raczej pozytywne (M = 3,9) [3], a więc sprzyjające zajmowaniu się zjawiskiem przemocy w rodzinie (wartości średnich w przypadku każdej służby przekraczają środek skali). Wykonana jednoczynnikowa analiza wariancji w schemacie międzygrupowym wykazała, że istnieją różnice w przejawianych postawach pomiędzy poszczególnymi służbami F (5, 623) = 6,13; p < 0,001. Dalsze testy post hoc Duncana pokazały, że w zakresie przejawianych postaw może my wyodrębnić dwie grupy: pracowników ochrony zdrowia i policję – z najmniej pozytywnymi postawami (średnie odpowiednio: M = 3,5 oraz M = 3,7) oraz pozostałych przedstawicieli, a więc gminne komisje, oświatę, kuratorów i pracowników socjalnych, pomiędzy którymi nie ma różnic istotnych statystycznie, a ich postawy są bardziej korzystne niż u przedstawicieli policji i ochrony zdrowia (wykres 1.).

wykres 1

WYKRES 1. Postawy wobec zjawiska przemocy w poszczególnych służbach (N=629). Strzałkami zaznaczono różnice istotne statystycznie.

Poniżej znajdują się dwa przykłady z listy przekonań wykorzystanej do badania postaw.

Istnieją okoliczności, które usprawiedliwiają przemoc w rodzinie, np. nadużywanie alkoholu czy zdrada.

Nie da się skutecznie pomóc ofiarom przemocy, bo wcześniej czy później i tak wrócą do sprawcy albo wejdą w kolejny związek oparty na przemocy.

Subiektywna ocena kompetencji – samoopis

Subiektywna ocena własnych kompetencji obejmowała listę stwierdzeń dotyczących posiadanych kompetencji w trzech obszarach: kontaktu z ofiarami i sprawcami przemocy, aspektów prawnych przeciwdziałania przemocy w rodzinie oraz wiedzy psychologicznej dotyczącej tej problematyki. Respondenci byli proszeni o ocenę własnych kompetencji na skali pięciostopniowej od 1 – „zdecydowanie tak” (posiadam tę kompetencję) do 5 – „zdecydowanie nie” (nie posiadam tej kompetencji).

Respondenci poproszeni o oszacowanie własnych kompetencji w zakresie kontaktu z ofiarą i sprawcą przemocy różnili się w ocenach w zależności od tego, do jakiej służby należeli F (5, 622) = 8,40; p<0,001. Choć generalna samoocena była wysoka i oscylowała wokół wartości 4, to jednak najniżej oceniali swoje kompetencje w zakresie kontaktu pracownicy oświaty (M = 3,8) i pracownicy pomocy społecznej (M = 3,9). Te dwie grupy, zgodnie z wynikami testu post hoc Duncana różniły się istotnie od pozostałych grup (średnie przedstawia wykres 2.).

wykres 2

WYKRES 2. Średnie oceny własnych kompetencji w zakresie kontaktu z ofiarami i sprawcami przemocy w zależności od służby (N=628).

Jeśli chodzi o wiedzę psychologiczną, to nie uzyskano tutaj żadnych istotnych różnic między grupami zawodowymi F (5, 622) = 1,93; n.i. Przedstawiciele wszystkich służb wysoko oceniali swoje kompetencje w zakresie wiedzy psychologicznej, ponieważ wszystkie średnie przekraczały wartość 4 (skala od 1 do 5).

Oto przykład stwierdzenia należącego do tej grupy kompetencji: Wiem, jakie są mechanizmy psychologiczne przemocy w rodzinie (blisko 92% respondentów uznało, że ma taką wiedzę).

Także ocena własnych kompetencji w zakresie wiedzy prawnej była wysoka (średnie dla wszystkich grup zawodowych od 3,7 do 4,3) i wystąpiły tutaj istotne różnice pomiędzy poszczególnymi grupami zawodowymi F (5, 621) = 9,63; p < 0,001. Analiza testem post hoc Duncana pokazała, że istotnie różnią się pracownicy policji i to oni najniższej oceniają swoje kompetencje w obszarze prawa w porównaniu z innymi grupami (M = 3,7). Uzyskano także istotne różnice między pracownikami oświaty oraz kuratorami i pracownikami pomocy społecznej. Ci pierwsi niżej oceniali swoje kompetencje (średnie odpowiednio 3,9; 4,2 i 4,3). Równocześnie te dwie ostatnie grupy czyli kuratorzy i pracownicy OPS-ów mają najwyższy poziom kompetencji prawnych we własnej opinii.

Obiektywna ocena kompetencji

Aby dokonać oceny kompetencji badanych osób, przygotowano zestaw pytań dotyczących zagadnień prawnych i psychologicznych. Umiejętności kontaktu mierzono, pokazując respondentom zestaw różnych wypowiedzi i pytając, które z nich nie powinny zostać skierowane do ofiary przemocy/ sprawcy podczas rozmowy z grupą roboczą. Następnie utworzono trzy zmienne: „wiedza psychologiczna”, „wiedza prawna” i „kontakt” w taki sposób, że za każdą prawidłową odpowiedź respondent uzyskiwał jeden punkt. W celu łatwiejszej interpretacji wyników poprawne odpowiedzi zostały obliczone w postaci procentowej. Maksymalny wynik, jaki można było uzyskać, to 100%.

Test wiedzy dotyczący kontaktu z ofiarami i sprawcami przemocy w rodzinie pokazał istotn style="text-decoration:e różnicowanie w grupach zawodowych F (5, 623) = 2,56, p<0,001. Wynik tej części testu wiedzy był najsłabszy w porównaniu z pozostałymi obszarami. Szczególnie niski rezultat pomiaru wiedzy w zakresie kontaktu uzyskali pracownicy ochrony zdrowia (M = 58% [4]), którzy istotnie statystycznie różnili się od pozostałych grup zawodowych pracujących w grupach roboczych. Wyniki respondentów z pozostałych grup zawodowych wahały się od 65% do 68% i nie różniły się istotnie statystycznie między sobą (wykres 3.).

wykres 3

WYKRES 3. Obiektywne kompetencje w zakresie kontaktu w zależności od służby (N=629)

Test wiedzy psychologicznej dotyczącej pracy z ofiarami i sprawcami przemocy w grupie roboczej pokazał, że przynależność do grupy zawodowej istotnie różnicowała wyniki testu wiedzy psychologicznej dotyczącej tego obszaru tematycznego F (5, 623) = 7,68; p<0,001. Najmniejszą wiedzę psychologiczną posiadają pracownicy ochrony zdrowia, którzy uzyskali w teście wiedzy jedynie 67% poprawności. Kolejną grupą byli pracownicy oświaty z wynikiem 74% i najwyższe rezultaty uzyskały pozostałe grupy zawodowe: członkowie gminnych komisji (M = 76%), policji (M = 77%), kuratorzy (M = 79%) i pracownicy pomocy społecznej (M = 81%). Te ostatnie grupy zawodowe różniły się istotnie od pozostałych.

Poniżej zamieszczono przykład pytania z zakresu wiedzy psychologicznej:

„Stan często diagnozowany u ofiar przemocy charakteryzujący się przekonaniem, że cokolwiek się zrobi i tak nie będzie miało to znaczenia i nie przyniesie skutku to:

1. ukryte uwrażliwienie

2. wtórna wiktymizacja

3. wyuczona bezradność

4. syndrom sztokholmski

5. trudno powiedzieć

(37% respondentów nie rozpoznało prawidłowo stanu wyuczonej bezradności).

Bardziej wyraźne zróżnicowanie między poszczególnymi grupami zawodowymi uzyskano w zakresie wiedzy prawnej F (5, 623) = 13,05; p<0,001. Najniższy poziom wiedzy z tego zakresu mieli respondenci zatrudnieni w ochronie zdrowia (M = 59%), nieco wyższy poziom wiedzy posiadali pracownicy oświaty (M = 65%), kuratorzy (M = 67%) i członkowie gminnych komisji (M = 68%), natomiast najwyższymi wynikami w teście wiedzy prawnej mogli się poszczycić pracownicy policji (M = 72%) oraz pomocy społecznej (M = 74%).

Poniżej przedstawiono przykład pytania należącego do bloku zagadnień prawnych:

„Jeżeli w trakcie prac grupa robocza dowiaduje się, że ofiarą jest 15-letnie dziecko, to czy należy je zaprosić na posiedzenie grupy roboczej?” (44,5% wybrało odpowiedź twierdzącą, mimo że rozporządzenie w sprawie „Niebieskiej Karty” wyraźnie mówi, że na posiedzenie grupy roboczej nie zaprasza się dziecka!).

Kompetencje – ocena subiektywna vs. obiektywna

Przy pomocy korelacji r–Pearsona ustalono zależność między subiektywną oceną kompetencji (jak respondent ocenia swoje kompetencje) a ich obiektywną oceną (jakie wyniki uzyskał badany w teście wiedzy). Analiza wykazała, że w zakresie umiejętności kontaktu nie występują istotne zależności pomiędzy poczuciem kompetencji a faktycznymi umiejętnościami (p>0,05). Oznacza to, że wyniki samoopisu nie są w żaden sposób zbieżne z wynikami testu wiadomości. Z kolei pomiędzy poczuciem kompetencji a faktycznymi kompetencjami w obszarze wiedzy psychologicznej występuje istotna, ale słaba korelacja r = 0,217 (5% zróżnicowania subiektywnych kompetencji w zakresie wiedzy psychologicznej wyjaśniają obiektywne kompetencje). Podobnie słaby związek istnieje pomiędzy subiektywną oceną swoich kompetencji w obszarze prawnym a oceną obiektywną r = 0,293 (9% zróżnicowania subiektywnych kompetencji w zakresie wiedzy prawnej wyjaśniają obiektywne kompetencje w tym zakresie). Czyli mówiąc w pewnym uproszczeniu – badani zaprezentowali dobre mniemanie o swoich kompetencjach, ale wyniki w teście wiedzy ich nie potwierdziły. W przypadku wiedzy psychologicznej 9,1% badanych uzyskało wynik 100%, z wiedzy prawnej – 4,2%, zaś w obszarze umiejętności kontaktu zaledwie 0,7%.

Przedstawiając wyniki badań, Autorki w żaden sposób nie chciały umniejszać wysiłków wkładanych w doskonalenie polskiego systemu przeciwdziałania przemocy. Są jednak świadome, że mówienie o deficytach i słabych stronach, a przede wszystkim ich zamiana na cele do osiągnięcia daje szansę na wprowadzenie zmian i usprawnień. A tych nasz system przeciwdziałania przemocy wciąż potrzebuje. Odpowiednie kompetencje warunkują zdolność do pomagania i są niezbędne do efektywnej pracy w obszarze przeciwdziałania przemocy. Samo prawo, choćby doskonałe, nie zastąpi człowieka – kompetentnego, zaangażowanego i świadomego swoich mocnych stron, a także ograniczeń. Takich właśnie ludzi w naszym niebieskim systemie nadal potrzeba!

 

dr Sylwia Bedyńska – psycholog społeczny, Szkoła Wyższa Psychologii Społecznej, Warszawa.

Katarzyna Łukowska – zastępca dyrektora Państwowej Agencji Rozwiązywania Problemów Alkoholowych, Warszawa.

___________

[1] Druga część badań wraz z rekomendacjami zostanie omówiona w kolejnym numerze „Niebieskiej Linii”.

[2] Ze względu na brak odpowiedzi, a także wyłączenie osób, które pracowały w więcej niż jednej instytucji, liczba osób badanych w poszczególnych analizach może się różnić. Różnice nie przekraczają jednak 10% całkowitej próby.

[3] Symbol M oznacza średnią wyników w próbie (od angielskiego słowa mean).

[4] Granica 50% jest granicą losowego udzielania odpowiedzi; jeśli osoba zgadywałaby odpowiedzi, to przy dwóch możliwościach – poprawna odpowiedź lub błędna odpowiedź – mogłaby uzyskać 50% poprawności.

BIBLIOGRAFIA

Łukowska K. wykład pt. Grupa robocza jako narzędzie pracy w obszarze przeciwdziałania przemocy – postawy, kompetencje i oczekiwania, wygłoszony podczas konferencji „Postawy i kompetencje jako kluczowy element polskiego systemu przeciwdziałania przemocy”, w dniu 24 kwietnia 2013 r. w Kancelarii Premiera Rady Ministrów.

Bohner G., Waenke M. (2004). Postawy i zmiana postaw, GWP, Gdańsk.