Praca z osobą nieheteronormatywną

Magdalena Goetz

Niebieska Linia nr 4 / 2017

Wśród osób, które zwrócą się do nas – terapeutów – po pomoc, mogą znaleźć się także osoby nieheteronormatywne. Warto wówczas uwolnić się od wszelkich uprzedzeń i stereotypów. Nie chodzi tylko o nasz osobisty stosunek do klientki czy klienta – to oczywiste, że aby móc stworzyć odpowiednią dla współpracy relację, powinniśmy okazywać tej osobie życzliwość i szacunek. Nasza akceptująca postawa ma tutaj kluczowe znaczenie i sama w sobie będzie ważnym czynnikiem wspierającym.

Możemy zadać sobie pytanie: czy osoby LGBTQIA mają jakieś inne od osób heteronormatywnych potrzeby w zakresie udzielanej im pomocy i wsparcia? Odpowiedź brzmi: trochę tak, a trochę nie. Z jednej strony sam fakt, że dana osoba identyfikuje się z tą społecznością, nie oznacza jeszcze, że na pewno wymaga profesjonalnej pomocy. Z drugiej strony badania pokazują, że osoby te mogą mieć pewne specyficzne potrzeby i są grupą szczególnie narażoną na przemoc. Jest to związane przede wszystkim z brakiem dostatecznej akceptacji ze strony środowiska społecznego: nie tylko naraża to je na emocjonalne konsekwencje nietolerancji, ale również zwiększa ryzyko doświadczania przez nie przemocy.

Z badań wynika, że dla osób homoseksualnych samo uświadomienie sobie swojej orientacji psychoseksualnej jest źródłem takich stanów emocjonalnych, jak: lęk, rozpacz i załamanie. Engel i Katra (2003) zaobserwowały je u 70% badanych przez siebie homoseksualnych mężczyzn, a podobne wyniki dotyczące kobiet uzyskał w 2012 roku Z. Izdebski (za: Oleszkowicz, Senejko, 2013).

Nie jest prawdą stereotypowe przekonanie, że osoby nieheteronormatywne są bardziej narażone na zaburzenia psychiczne z powodu swojej tożsamości psychoseksualnej. W rzeczywistości doświadczają one zaburzeń i chorób psychicznych w sensie jakościowym podobnie jak osoby heteronormatywne i mogą być – w razie potrzeby oczywiście – z podobnym sukcesem poddawane takiej samej terapii tych zaburzeń. W sensie ilościowym natomiast doświadczają tych problemów istotnie częściej, jednak bezpośrednią ich przyczyną jest brak akceptacji społecznej, a nie sama tożsamość.

Stres mniejszościowy i inne konsekwencje dyskryminacji

Ogólnie rzecz biorąc, dla każdej osoby doświadczenie wykluczenia, dyskryminacji bądź umotywowanej nią przemocy może być przyczyną: obniżenia samooceny, stanów depresyjnych i lękowych, trudności w nauce szkolnej i funkcjonowaniu zawodowym, wycofania się z kontaktów społecznych, uzależnień, zachowań ryzykownych, zaburzeń psychicznych, a nawet prób samobójczych.

W kontekście społeczności LGBTQIA, ale także innych narażonych na dyskryminację grup mniejszościowych, mówi się o zjawisku tzw. stresu mniejszościowego. G. Iniewicz, opierając się na koncepcji I. Meyera, definiuje to zjawisko jako „dodatkowe, oprócz powszechnie występującego w populacji, obciążenie stresorami, które dotyka osób należących do stygmatyzowanych grup mniejszościowych”. Skutkiem stresu mniejszościowego jest chroniczne napięcie psychiczne, które utrzymuje się także wówczas, kiedy dana osoba nie jest w sytuacji bezpośredniego zagrożenia dyskryminacją, stygmatyzacją czy przemocą. Wynika to z samej świadomości przynależenia do zagrożonej grupy. Jak pisze dalej Iniewicz: „Stres ten jest nie tylko wynikiem nieprzyjemnych wydarzeń, ale też odnosi się do ogólnych doświadczeń członków mniejszości w kontekście życia w większościowej społeczności, gdzie bardzo prawdopodobne będą konflikty” (Iniewicz, 2015, s. 28).

Rola chronicznego stresu w rozwijaniu się zaburzeń psychicznych (m.in. lękowych, depresyjnych, snu, jedzenia) jest dobrze znana. Dlatego uważa się, że właśnie to dodatkowe obciążenie – nieodczuwane przez osoby mieszczące się w heteronormie – jest najważniejszą przyczyną zwiększonego ryzyka problemów i zaburzeń psychicznych u osób LGBTQIA.

Kolejnym poważnym problemem, z jakim borykają się zwłaszcza (ale nie tylko) młode osoby nieheteronormatywne jest życie w ukryciu, przez Smarta i Wegnera nie bez przesady nazywane „prywatnym piekłem” (za: Iniewicz, 2015). Doświadczana przez wiele osób, które się nie wyautowały lub wyautowały tylko częściowo (np. przed przyjaciółmi), obawa przed ujawnieniem ich tożsamości psychoseksualnej jest dodatkowym źródłem silnego i chronicznego stresu, a dodatkowo negatywnie wpływa na samoocenę i samopoczucie tych osób, ponieważ jest przez nie interpretowane jako „życie w kłamstwie”. Choć ukrywanie swojej tożsamości może (nie musi) chronić te osoby przed dyskryminacją i przemocą, to jednocześnie odcina je od możliwości uzyskania skutecznego emocjonalnego, merytorycznego i instytucjonalnego wsparcia ze strony osób bliskich, własnej grupy mniejszościowej czy instytucji.

Osoby nieheteronormatywne stosują cztery typy strategii radzenia sobie z lękiem przed dyskryminacją i ujawnianiem własnej orientacji seksualnej (Iniewicz i in.):

- udawanie kogoś innego (passing) – próba uchodzenia za osobę heteroseksualną;

- ukrywanie (covering) – ujawnianie tylko takich informacji na swój temat, które nie dotyczą tożsamości psychoseksualnej;

- wyjście z ukrycia nie wprost (being implicitly out) – mówienie prawdy o sobie, ale bez użycia języka, który odkrywa wprost tożsamość psychoseksualną;

- wyjście z ukrycia wprost (being explicitly out) – jasne, otwarte komunikaty, wprost mówiące o tożsamości psychoseksualnej.

Na kolejne istotne i specyficzne dla osób nieheteronormatywnych trudności zwraca uwagę M. Pawlęga. Są to m.in.:

- zinternalizowana homofobia (lub bifobia czy transfobia) – uwewnętrznione uprzedzenia homo-, bi- lub transfobiczne przy jednoczesnej obecności własnego, nieakceptowanego i tłumionego homo- czy biseksualizmu lub transpłciowości; wiąże się z odczuwaniem wstydu, awersji czy złości na siebie, z niskim poziomem samoakceptacji, niskim poczuciem własnej wartości oraz z niezadowoleniem z własnego życia prywatnego i seksualnego. Może być przyczyną skłonności do autoagresji, stanów depresyjnych oraz nadużywania substancji psychoaktywnych, a także zachowań agresywnych;

- lęk przed samotnością – osobom nieheteronormatywnym z różnych powodów trudniej jest znaleźć partnerkę lub partnera, przez co mogą one mieć silniejszą skłonność do pozostawania w niesatysfakcjonujących i toksycznych związkach, nawet jeśli jest w nich obecna przemoc;

- zazdrość – związana jest z lękiem przed samotnością; może stać się strategią ochrony przed utratą miłości, a także czynnikiem wyzwalającym przemoc.

Jak udzielić skutecznego wsparcia?

Mimo wyższego ryzyka doświadczenia przemocy czy zaburzeń psychicznych związanych ze stresem mniejszościowym, z osobami LGBTQIA pracuje się podobnie, jak z osobami heteronormatywnymi. Skuteczna pomoc wymaga zazwyczaj uwzględnienia specyficznego kontekstu – sytuacji tej osoby.

Chcąc pomóc czy doradzić każdej osobie, która się do nas zwraca, musimy w pierwszej kolejności poznać jej sytuację, trudności i możliwości. Chcąc udzielić pomocy osobom LGBTQIA, będziemy działać skuteczniej, jeśli wcześniej zdobędziemy wiedzę o specyficznej sytuacji i trudnościach tych osób. Wówczas kontekst stanie się dla nas bardziej czytelny, a my będziemy w stanie wspólnie z tą osobą znaleźć realne i adekwatne do jej sytuacji rozwiązania.

Przystępując do pracy z osobami LGBTQIA powinniśmy zadbać o to, by uwolnić się od wszelkich uprzedzeń i stereotypów. Nie chodzi tylko o nasz osobisty stosunek do klientki czy klienta – to oczywiste, że aby móc stworzyć odpowiednią dla współpracy relację, powinniśmy okazywać tej osobie życzliwość i szacunek. Chodzi także o to, by nie stosować w relacji z tą osobą kalek myślowych, nadmiernych uogólnień czy błędnych założeń. Pamiętajmy, że stereotypy mogą mieć pozornie wydźwięk pozytywny (jak np. „geje znają się na modzie”, „wszystkie lesbijki są seksowne”), ale ujawnienie się z nimi przed osobą nieheteronormatywną też nie będzie sprzyjało nawiązaniu relacji. Osoba ta może wówczas odnieść wrażenie, że patrzymy na nią przez pryzmat stereotypów odnoszących się do grupy mniejszościowej i nie traktujemy jej jako indywidualnej osoby.

Innym błędnym założeniem jest przypuszczenie, że jeśli osoba LGBTQIA zgłasza się po pomoc, to jej problem na pewno związany jest z tożsamością psychoseksualną. Jednak osoba, którą mamy przed sobą, może w pełni akceptować swoją tożsamość i mieć oparcie w najbliższym otoczeniu, a problemy przeżywać np. w związku ze stresem w pracy czy przemocą w związku. Nie próbujmy więc koniecznie schodzić w rozmowie na temat ewentualnych trudności, jakie przeżywa ona w związku ze swoją tożsamością, o ile nie mamy ku temu sensownych przesłanek lub nasz klient/klientka sama nam tego nie zasugeruje. Niedopuszczalne jest wyrażanie przekonania, że nawet jeśli ta osoba mówi, że jej tożsamość nie jest dla niej problemem, to wcale tak być nie musi. Identycznie jak w przypadku osób heteronormatywnych – to nasza klientka lub klient określa, co dla niej/niego stanowi problem.

W przypadku niewyautowanych osób LGBTQIA ważna jest też kwestia ujawniania ich tożsamości psychoseksualnej. Osobom tym wręcz zaleca się, aby nie ujawniały swojej tożsamości („to prywatna sprawa”, „po co wszyscy mają wiedzieć”, „tak będzie dla ciebie bezpieczniej”). Nie jest to jednak dobra rada. Z badań wynika, że w przypadku osób nieheteronormatywnych ujawnienie własnej tożsamości psychoseksualnej otoczeniu sprzyja ich zdrowiu psychicznemu i lepszemu funkcjonowaniu. Uwolnienie się od konieczności „życia w kłamstwie” zdejmuje z ich barków ogromny ciężar i umożliwia – w razie potrzeby – bardziej skuteczne poszukiwanie społecznego wsparcia.

Z drugiej strony osoba nieheteronormatywna, podejmując decyzję, powinna uwzględnić możliwość doświadczenia odrzucenia i wrogości niektórych osób w razie ujawnienia się. Jeśli zachodzi takie ryzyko, najlepiej jej zasugerować, by rozważyła, komu może się bezpiecznie zwierzyć (nie musi od razu informować wszystkich osób ze swojego otoczenia).

Ze względu na dużą wagę tej decyzji, autonomicznie powinna podjąć ją zainteresowana osoba – my jedynie możemy podsunąć jej taką możliwość i zwrócić uwagę na możliwe, związane z nią, korzyści i konsekwencje.

W tym kontekście warto zwrócić uwagę na różnicę między coming outem – czyli intencjonalnym ujawnieniem swojej tożsamości psychoseksualnej bezpośrednio przez zainteresowaną osobę a outingiem – czyli publicznym ujawnieniem czyjejś tożsamości psychoseksualnej wbrew woli lub bez wiedzy tej osoby. O ile coming out jest często doświadczeniem pozytywnym (kiedy spotyka się z akceptacją), outing jest zachowaniem zdecydowanie nieetycznym i wyczerpującym kryteria przemocy psychicznej.

Pomoc psychologiczna po doświadczeniu homofobicznej dyskryminacji lub przemocy

Jeśli wiemy, że osoba, z którą pracujemy, doznała dyskryminacji lub przemocy o homofobicznym podłożu, i zwraca się do nas z tym problemem, adekwatna pomoc powinna uwzględniać:

- wsparcie poczucia własnej wartości i bezpieczeństwa,

- pomoc w uwolnieniu się od wstydu czy poczucia winy,

- wzmocnienie mechanizmów samoakceptacji i radzenia sobie z trudnymi emocjami i sytuacjami,

- trening umiejętności (m.in. społecznych i z zakresu rozwiązywania problemów),

- wsparcie zarówno emocjonalne, jak i merytoryczne (konkretne, przydatne informacje, porady czy propozycje),

- kształtowanie właściwej reakcji otoczenia – jeśli mamy na nie jakikolwiek wpływ (np. osoba ta może poprosić nas, byśmy ją wspierali podczas coming outu czy – w przypadku osób nieletnich – w jej imieniu porozmawiali z osobami reprezentującymi jej szkołę).

Zdarza się, że konieczne jest też uspokojenie danej osoby co do stanu jej zdrowia (zarówno fizycznego, jak i psychicznego), jeśli zdradza obawy, że ze względu na jej psychoseksualną tożsamość „jest z nią coś nie tak”. Pamiętajmy, że orientacja homo- i biseksualna nie figuruje na liście zaburzeń psychicznych. Transseksualizm owszem, jednak ze wskazaniem, by zgodnie z wolą danej osoby w ramach leczenia dokonać korekty i uzgodnienia płci, a nie próbować zmienić tę identyfikację tak, by była zgodna z płcią biologiczną. „Terapie” mające na celu dostosowanie płci psychicznej do biologicznej u osób transseksualnych są nieskuteczne i uznawane za nieetyczne (przysparzają tym osobom dodatkowych cierpień) – podobnie jak „terapie” mające „leczyć” gejów i lesbijki z homoseksualności.

W zależności od naszych możliwości i charakteru udzielanej pomocy, może ona mieć formę:

- poradnictwa – indywidualnej pracy mającej na celu możliwie szybkie poszukiwanie rozwiązań konkretnych problemów,

- psychoedukacji – zgodnego z aktualnym stanem wiedzy naukowej, zwięzłego, niezagrażającego i uspokajającego przekazania danej osobie wiedzy na temat mechanizmów psychicznych, którym podlega oraz, jeśli jest to uzasadnione, również na temat jej tożsamości psychoseksualnej,

- warsztatów psychoedukacyjnych – zwłaszcza z zakresu treningu umiejętności, które będą pomocne danej osobie w przezwyciężaniu trudności,

- wspierającego bycia dla danej osoby – okazywania akceptacji, życzliwości i wsparcia.

Jeśli przypuszczamy, że nasza klientka lub klient potrzebuje dodatkowej pomocy wychodzącej poza nasze kompetencje, powinniśmy ułatwić jej kontakt z odpowiednią specjalistką czy specjalistą. Czasem wystarczy wskazać, gdzie można szukać takiej pomocy (warto się orientować nie tylko w ofercie instytucji państwowych, ale też organizacji pozarządowych – w tym także tych, które zajmują się właśnie wsparciem społeczności LGBTQIA).

Pierwszy kontakt

W kontakcie z nieheteronormatywną klientką czy klientem, tak jak z każdą inną osobą, powinniśmy zadbać o sprzyjającą porozumieniu atmosferę, okazywać życzliwość, empatię i otwartość. Jednocześnie jednak ogromne znaczenie ma partnerska postawa; w żadnym wypadku nie możemy zachowywać się protekcjonalnie czy bagatelizować uczuć i opinii tej osoby. Pamiętajmy jednak, by nie przesadzić w drugą stronę i nie epatować przesadną życzliwością – bo może to wyglądać nieszczerze. Wśród bardziej istotnych rekomendacji, poza już wspomnianymi, warto wymienić:

- naturalne zachowanie, unikanie okazywania zdziwienia, zakłopotania, niedowierzania, ciekawości czy dezaprobaty; panowanie nad swoją emocjonalną ekspresją,

- wysyłanie czytelnych, ale nienachalnych sygnałów mówiących „akceptuję cię” i „jesteś w porządku”,

- zadawanie tylko takich pytań, które są istotne dla udzielenia pomocy, bez ingerowania w intymne szczegóły,

- unikanie pocieszania wyświechtanymi, mało wiarygodnymi i często po prostu błędnymi frazesami w rodzaju: „staraj się o tym nie myśleć”, „to nic takiego”, „nie przejmuj się, to ci minie”,

- bycie przygotowanym i otwartym na trudne emocje tej osoby (smutek, lęk, niepewność, wstyd, osamotnienie, frustrację, gniew); osoby te czasem przez długi czas tłumią emocje, dlatego w czasie rozmowy może dojść do ich niekontrolowanych wybuchów,

- ważyć słowa i używać niedyskryminującego, równościowego języka, aby uniknąć wtórnej wiktymizacji klientki/ klienta. Warto zapoznać się z publikacjami na ten temat (wiele z nich jest dostępnych bezpłatnie w internecie).

Zarówno w języku mediów, znanych osób, jak i w codziennej komunikacji nie brakuje sformułowań dotyczących osób nieheteronormatywnych o pejoratywnym i krzywdzącym wydźwięku lub po prostu takich, które są używane błędnie i mogą w efekcie wypaczać obraz osób reprezentujących tę grupę. I nie chodzi tylko o wyrażenia uznawane wprost za obraźliwe czy wulgarne. Zdarza nam się powielać całkiem bezrefleksyjnie i bez złych intencji niektóre kalki językowe. Jednak, pracując z osobą LGBTQIA, warto precyzyjnie dobierać słowa i mieć świadomość ich znaczenia oraz wydźwięku. To bardzo ważne, ponieważ od języka, którego używamy, w dużym stopniu zależy to, czy uda nam się stworzyć atmosferę komfortu i zaufania umożliwiającą realną, efektywną współpracę.

Jeśli mamy wątpliwości co do tego, w jaki sposób zwracać się do osoby, z którą rozmawiamy (np. nie wiemy, czy utożsamia się z płcią męską, żeńską, z obiema czy żadną), dostosujmy nasz sposób mówienia do tego, jak ona o sobie mówi i jak się przedstawia. Warto jednak pamiętać, że część osób transpłciowych może czuć się nie dość pewnych siebie, by bez „przyzwolenia” otoczenia mówić o sobie w zgodzie ze swoim poczuciem płci. Początkowo możemy też szukać neutralnych genderowo odpowiedników utartych zwrotów (np. „słucham, proszę mi wszystko opowiedzieć”, zamiast „proszę powiedzieć, z czym pani przychodzi”). Jeśli wciąż mamy trudności

– najlepszym wyjściem jest zapytanie wprost tej osoby, w jaki sposób mamy się do niej zwracać (np. „przepraszam, jak powinnam mówić „pani”, „pan”, a może jeszcze inaczej?”). Jeśli później się pomylimy, krótko przeprośmy (bez krępujących dla obu stron tłumaczeń) i poprawmy się, a później starajmy się już mówić bez pomyłek.

Jeśli chcemy pracować z osobami LGBTQIA, warto ustawicznie poszerzać swoją wiedzę na temat sytuacji tej grupy. Nie tylko będziemy wówczas w stanie lepiej zrozumieć osoby nieheteronormatywne i skuteczniej im pomóc, ale też sami będziemy czuli się bardziej pewni swoich kompetencji.

Magdalena Goetz – psycholożka, trenerka i psychoterapeutka poznawczo-behawioralna w trakcie certyfikacji, Gdańsk.

BIBLIOGRAFIA I LITERATURA POLECANA:

Dułak K., Świerszcz J., Przemoc i ubezwłasnowolnienie. Wsparcie psychiczne dla osób LGBTQ, KPH, Warszawa, 2013.

Engel A., Katra G., Doświadczenia homoseksualnych mężczyzn związane z kształtowaniem się orientacji seksualnej w okresie dorastania, „Psychologia Rozwojowa”, 2003, t. 8, nr 2, s. 37-50.

Goetz M., Najczęstsze trudności osób LGB w szkole. Wskazówki dotyczące udzielania pomocy indywidualnej, w: M. Pawlęga (red.), Szkoła bez homofobii. Podręcznik trenerski, Stowarzyszenie Lambda-Warszawa, Warszawa, 2016, s. 73-87.

Górska P., Budziszewska M., Knut P., Łada P., Raport o Polsce. Homofobiczne i transfobiczne przestępstwa z nienawiści a wymiar sprawiedliwości, Kampania Przeciw Homofobii, Warszawa, 2016.

Grabski B., Zdrowie psychiczne osób homoseksualnych i biseksualnych, w: B. Grabski, G. Iniewicz, M. Mijas (red.), Wprowadzenie do psychologii LGB, Wydawnictwo Continuo, Wrocław, 2012, s. 263-288.

Grabski B., Iniewicz G., Mijas M., Zdrowie psychiczne osób homoseksualnych i biseksualnych - przegląd badań i prezentacja zjawiska, „Psychiatria Polska”, t. 46, nr 4/2012, s. 637-647.

Hershberger S.L., D’Augelli A.R., Poradnictwo dla homoseksualnych i biseksualnych nastolatków, w: R.M. Perez, K.J. Bieschke, K.A. DeBord (red.), Podręcznik poradnictwa i psychoterapii osób homoseksualnych i biseksualnych, KPH, Warszawa, 2014, s. 231-252.

Iniewicz G., Stres mniejszościowy u osób biseksualnych i homoseksualnych. W poszukiwaniu czynników ryzyka i czynników chroniących, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków, 2015.

Iniewicz G., Osoby LGB w biegu życia, w: B. Grabski, G. Iniewicz, M. Mijas (red.), Wprowadzenie do psychologii LGB, Wydawnictwo Continuo, Wrocław, 2012, s. 139-152.

Iniewicz G., Grabski B., Mijas M., Zdrowie psychiczne osób homoseksualnych i biseksualnych - rola stresu mniejszościowego, „Psychiatria Polska”, t. 46, nr 4/2012, s. 649-663.

Makuchowska M., Pawlęga M., Sytuacja społeczna osób LGBT. Raport za lata 2010 i 2011, Kampania Przeciw Homofobii, Stowarzyszenie Lambda Warszawa i Fundacja Trans-Fuzja, Warszawa, 2012.

Morrow S.L., Po pierwsze – nie szkodzić: wyzwania terapeutyczne w psychoterapii lesbijek, gejów i osób biseksualnych, w: R.M. Perez, K.J. Bieschke, K.A. DeBord (red.), Podręcznik poradnictwa i psychoterapii osób homoseksualnych i biseksualnych, KPH, Warszawa, 2014.

Pawlęga M., Przemoc w związkach osób tej samej płci, „Niebieska Linia” 5/2012.

Świerszcz J. (red.), Lekcja równości. Materiały dla nauczycieli i nauczycielek. Jak rozmawiać o orientacji seksualnej w szkole i wspierać młodzież, Kampania Przeciw Homofobii, Warszawa, 2013.

Tryburcy M., Przemoc w związkach homoseksualnych, „Niebieska Linia” 6/2003.

Urbańczyk A., Język wrażliwy genderowo a potrzeby osób transpłciowych, transgenderowych i trzeciopłciowych, w: M. Branka, D. Cieślikowska, J. Latkowska (red.), (Nie) warto się różnić? Dylematy i wyzwania metodologiczne edukacji antydyskryminacyjnej. Notatki z pracy trenerskiej, Towarzystwo Edukacji Antydyskryminacyjnej, Warszawa: 2013.

Język równościowy, Amnesty International, 2015 (https://amnesty.org.pl/wp-content/uploads/2016/04/J%C4%99zyk-rownosciowy.pdf dostęp: 24.07.2017).

Społeczność LGBTQIA w Polsce. Raport z badań Stowarzyszenia Miłość Nie Wyklucza, 2016 (http://mnw.org.pl/baza/wp-content/mnwdocs/SpolecznoscLGBTQIAwPolsce_raportMNW.pdf dostęp: 24.07.2017).