Przestępstwa związane ze zjawiskiem przemocy w rodzinie

Kategoria: Najważniejsze przepisy prawne
Utworzono: 2012-11-13
Agnieszka Olszewska

Prezentowany przegląd przepisów prawnych jest zbiorem konkretnych artykułów mających zastosowanie w przypadku przeciwdziałania przemocy w rodzinie oraz komentarzy do nich. Materiały te nie stanowią źródła prawa, mają jedynie charakter informacyjny.


Przestępstwo znęcania się nad rodziną (art. 207 k.k.)

Zgodnie z definicją przyjętą przez Radę Europy w 1986 za przemoc fizyczną uważa się „jakikolwiek czyn lub zaniedbanie ze strony jednego członka rodziny wobec innych jej członków, które zagrażają życiu, cielesnej bądź psychicznej integralności lub wolności innego członka danej rodziny albo poważnie szkodzą rozwojowi jego osobowości”.

„Przemocą” nazywamy zachowania godzące w wolność osobistą konkretnej osoby, lub grupy społecznej, przyczyniające się do ich fizycznej, oraz psychicznej szkody. Pojęcie przemocy odnosi się do różnych form złego traktowania – a więc zarówno do działania, jak i zaniechania. W polskim ustawodawstwie znęcanie się nad rodziną jest przestępstwem. Zgodnie z art. 207 § 1 kodeksu karnego (dalej k.k.), kto znęca się fizycznie lub psychicznie nad osobą najbliższą lub nad inną osobą pozostającą w stałym lub przemijającym stosunku zależności od sprawcy albo nad małoletnim lub osobą nieporadną ze względu na jej stan psychiczny lub fizyczny, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5. Jeżeli czyn określony powyżej połączony jest ze stosowaniem szczególnego okrucieństwa, sprawca podlega karze pozbawienia wolności od roku do lat 10. Jeżeli następstwem czynu określonego w poprzednich paragrafach jest targnięcie się pokrzywdzonego na własne życie, sprawca podlega karze pozbawienia wolności od lat 2 do 12. Znęcanie się nad rodziną ścigane jest z urzędu (a więc bez konieczności składania jakichkolwiek wniosków przez osoby pokrzywdzone), jednak ze względu na jego szczególny charakter wyrażający się m.in. w fakcie, że sprawca i ofiara pozostają w stałym kontakcie, ochrona ofiary napotyka trudności. Zjawisko przemocy w rodzinie może również przyjmować m.in. postać:

a także inne zachowania, które są określone w Kodeksie karnym – w zależności od konkretnej sytuacji.

Przedmiotem ochrony z art. 207 k.k. jest rodzina, (prawidłowe funkcjonowanie) oraz opieka. Autorzy komentarzy wskazują też, że przepis chroni zdrowie oraz bezpieczeństwo osobiste osób, do których zaliczamy nie tylko osoby najbliższe, ale także osoby nienależące do rodziny sprawcy (osoby pozostające wobec sprawcy w stałym lub przemijającym stosunku zależności, małoletni oraz osoby nieporadne ze względu na swój stan psychiczny lub fizyczny). Pojęcie osoby najbliższej zdefiniowane jest w art. 115 § 11 k.k. Odnosi się ono do współmałżonka, wstępnych, zstępnych, rodzeństwa i powinowatych, a także do osób pozostające w faktycznym wspólnym pożyciu. Za osobę nieporadną uważa się tego, kto z uwagi na swój stan nie może samodzielnie decydować o swoim losie czy zmieniać miejsca położenia. Przyczynami tego stanu może być zarówno podeszły wiek, jak i kalectwo, choroba umysłowa czy upośledzenie umysłowe. Osoba pozostająca w stosunku zależności to ten, kogo położenie i los są zależne od sprawcy. Istnienie stosunku zależności może wynikać z przyczyn natury faktycznej, prawnej, bądź z umowy. O pojęciu stosunku zależności wielokrotnie wypowiadał się Sąd Najwyższy. Jeszcze w odniesieniu do uprzednio obowiązujących przepisów prawnych podkreślano, że pojęcie stosunku zależności ma zastosowanie nie tylko wówczas, gdy zachodzi stosunek prawny zależności, wynikający z samego prawa lub umowy, ale także wtedy, gdy określone okoliczności faktyczne stworzyły taką sytuację, w której widoczne są cechy zależności osoby pokrzywdzonej od sprawcy. Stosunek zależności ma miejsce także wtedy, gdy pokrzywdzony nie jest zdolny, z własnej woli, przeciwstawić się znęcaniu i znosi je, z obawy przed pogorszeniem swoich dotychczasowych warunków. Może to wynikać także z sytuacji faktycznej stwarzającej dla sprawcy sposobność znęcania się, przy wykorzystaniu przewagi sprawcy nad słabszym pokrzywdzonym. Brak wspólnego zamieszkiwania ze sprawcą przemocy nie oznacza automatycznie braku stosunku zależności. Odmawianie wszczęcia procedury Niebieskiej Karty, bądź przyjęcia zawiadomienia o podejrzeniu popełnienia przestępstwa z art. 207 k.k. w takiej sytuacji jest błędną interpretacją obowiązujących przepisów prawnych.

Katalog zachowań wypełniających pojęcie „znęca się fizycznie lub psychicznie” jest otwarty i nie jest możliwe stworzenie ich zamkniętej listy. Sąd Najwyższy wielokrotnie precyzował w swoich orzeczeniach sposób rozumienia tego pojęcia. Aby można było mówić o znęcaniu się, niezbędne jest istnienie przewagi sprawcy nad ofiarą. Przewaga nie jest rozumiana wyłącznie jako przewaga fizyczna – możemy także mówić o przewadze psychicznej, ekonomicznej, społecznej itp. Znęcanie się jest niezależne od tego, czy pokrzywdzony, nad którym sprawca znęca się, sprzeciwia się mu i próbuje się bronić, czy też nie. Stosowane przez taką osobę środki obronne należy uznać za usprawiedliwione, ponieważ są podejmowane w obronie przed bezpośrednim, bezprawnym zamachem na jej dobro. Nie można więc uznać, że obrona osoby, nad którą sprawca się znęca, odbiera jego działaniu cechy przestępstwa.

Art. 207 § 2 k.k. odnosi się do kwalifikowanego typu przestępstwa znęcania się ze względu na znamię szczególnego okrucieństwa. Jest kategorią ocenną. W zachowaniu sprawcy znamię to związane jest w szczególności z rodzajem oraz sposobem działania (szczególne natężenie dolegliwości zadawanych konkretnej ofierze). Polega przede wszystkim na wyjątkowo drastycznym (brutalnym, bezlitosnym i nieludzkim) sposobie zadawania cierpień fizycznych i psychicznych osobie pokrzywdzonej przestępstwem znęcania się. Art. 207 § 2 k.k. penalizuje surowszą odmianę kwalifikowanego typu znęcania się. Znamieniem ustawowym decydującym o surowszej odpowiedzialności jest następstwo, polegające na targnięciu się pokrzywdzonego na własne życie. Jest to przestępstwo skutkowe, dokonane w momencie aktu samobójczego. Jednoczenie nie jest wymagane skuteczne targnięcie się na życie (udane samobójstwo). Dla odpowiedzialności karnej sprawcy nie ma istotnego znaczenia, czy faktycznie doprowadził on do śmierci ofiary. Odpowiedzialność obejmuje także te sytuacje, w których doszło tylko do usiłowania zamachu samobójczego. Sprawca ponosi odpowiedzialność z tego przepisu, chociażby nie przewidywał, że osoba pokrzywdzona umyślnym znęcaniem podejmie zamach samobójczy, jeżeli tylko co najmniej mógł i powinien to przewidzieć (wystarczy nieumyślność).

Pojęcie znęcania się oznacza zazwyczaj zachowanie złożone z pojedynczych czynności naruszających różne dobra, takie jak zdrowie, wolność osobistą (groźba karalna, zmuszanie), cześć (zniewaga, nietykalność cielesna), mienie (zniszczenie). Całość tego postępowania sprawcy określana jest zbiorczo jako znęcanie się, którego poszczególne fragmenty mogą wypełniać znamiona różnych występków. W znamieniu psychicznego znęcania się mieszczą się czynności polegające zwykle na:


Ciężki uszczerbek na zdrowiu (art. 156 k.k.)

Zgodnie z art. 156 k.k. kto powoduje ciężki uszczerbek na zdrowiu w postaci:

1. pozbawienia człowieka wzroku, słuchu, mowy, zdolności płodzenia;

2. innego ciężkiego kalectwa, ciężkiej choroby nieuleczalnej lub długotrwałej, choroby realnie zagrażającej życiu, trwałej choroby psychicznej, całkowitej albo znacznej trwałej niezdolności do pracy w zawodzie lub trwałego, istotnego zeszpecenia lub zniekształcenia ciała, podlega karze pozbawienia wolności od roku do lat 10.

Jeżeli sprawca działa nieumyślnie, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3. Jeżeli następstwem czynu określonego w § 1 jest śmierć człowieka, sprawca podlega karze pozbawienia wolności od lat 2 do 12. Strona podmiotowa tego przestępstwa obejmuje obie odmiany umyślności (winę umyślną i nieumyślną). Do przestępstwa umyślnego dochodzi wtedy, gdy sprawca ma zamiar popełnienia czynu zabronionego, czyli chce go popełnić (jest to wtedy zamiar bezpośredni) lub przewidując możliwość jego popełnienia, godzi się na to (zamiar ewentualny). Przestępstwo nieumyślne występuje, kiedy sprawca popełnia czyn zabroniony wskutek niezachowania wymaganej ostrożności, nie mając zamiaru jego popełnienia. Jednakże sprawca możliwość czynu przewidywał (lekkomyślność, czyli świadoma nieostrożność), lub mógł przewidzieć (niedbalstwo, czyli nieświadoma nieostrożność).

Pojęcie uszczerbku na zdrowiu należy rozumieć jako uszkodzenie ciała lub rozstrój zdrowia człowieka. Uszkodzenie ciała, inaczej naruszenie ciągłości tkanek, może polegać na zewnętrznym i wewnętrznym zranieniu, również na obrażeniach narządów wewnętrznych. Istotą uszkodzenia ciała są zmiany anatomiczne, które powodują utratę lub naruszenie czynności narządu ciała (np.: narządu wzroku, słuchu, oddychania, nerek itp.). Rozstrój zdrowia to zakłócenie funkcji organizmu o charakterze fizjologicznym (czynnościowym), które może być wynikiem zadanego urazu, lecz również może mieć charakter bezurazowy (np.: szok psychiczny, czy zatrucie organizmu). „Pozbawienie” oznacza całkowitą utratę wymienionych zdolności (głuchotę, ślepotę, a także utratę zdolności płodzenia). Ciężka choroba nieuleczalna, choroba długotrwała i choroba psychiczna to określenia, których ocena opiera się na kryteriach medycznych, opartych na aktualnym stanie wiedzy w tej dziedzinie. Niezbędne jest w tej sytuacji zasięgnięcie opinii biegłego. W orzecznictwie przyjęto pogląd, iż za długotrwałą uznaje się chorobę naruszającą funkcjonowanie organizmu na okres przekraczający 6 miesięcy. Choroba realnie zagrażająca życiu to choroba, w której występują poważne zaburzenia czynności układu krążenia, oddechowego, nerwowego co może w każdej chwili spowodować ustanie tych czynności i w efekcie zgon. Nie musi to być choroba długotrwała, wystarczy że jej nasilenie powoduje bezpośrednie zagrożenie życia.


Inne uszkodzenie ciała (art. 157 k.k.)

Zgodnie z art. 157 k.k.:

W tym przepisie ustawodawca wyodrębnia „inny” uszczerbek niż ciężki, dzieląc go na „średni” i „lekki” w zależności od tego, czy naruszenie czynności narządu ciała lub rozstrój zdrowia trwał do 7 dni czy dłużej. Dla zastosowania kwalifikacji z art. 157 § 1 niezbędne jest ustalenie, że sprawca przewidywał i co najmniej godził się na to, że swoim czynem spowoduje dla zdrowia ofiary skutki trwające dłużej niż 7 dni. Ustalenia te należy oprzeć na takich czynnikach, jak intensywność użytej siły fizycznej, rodzaj stosowanych środków, ilości zadanych razów, kondycji fizycznej ofiary.

Stopień natężenia rozstroju zdrowia, oraz rozmiar uszkodzenia ciała i czas trwania tych skutków decydują o tym, czy należy je zaliczyć do ciężkich, średnio ciężkich czy lekkich. W następstwie takiego przyporządkowania następuje kwalifikacja prawna czynu. Podkreślić należy, że art. 157 § 4 k.k. otrzymał wskazane brzmienie ustawą z dnia 10 czerwca 2010 r. o zmianie ustawy o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie oraz niektórych innych ustaw, która weszła w życie z dniem 1 sierpnia 2010 roku.


Groźba karalna (art. 190 k.k)

Zgodnie z art. 190 k.k. kto grozi innej osobie popełnieniem przestępstwa na jej szkodę lub szkodę osoby najbliższej, jeżeli groźba wzbudza w zagrożonym uzasadnioną obawę, że będzie spełniona, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2.Ściganie następuje na wniosek osoby pokrzywdzonej. Groźba jest zapowiedzią spowodowania wobec jej adresata (którym musi być określona jednoznacznie osoba fizyczna) określonej dolegliwości, jeśli jej nastąpienie zależy od osoby ją zapowiadającej. W tym wypadku jest to zapowiedź popełnienia przestępstwa na szkodę adresata groźby lub osoby mu najbliższej. Nie można uznać za groźbę grożenie pokrzywdzonemu popełnieniem wykroczenia bądź też naruszeniem przepisów prawa cywilnego lub administracyjnego, nie stanowi również groźby karalnej grożenie pokrzywdzonemu popełnieniem przestępstwa skarbowego. Przez groźbę należy rozumieć takie oddziaływanie na psychikę drugiej osoby, które wywołuje w niej strach i obawę. Groźba często może, choć nie musi, zmierzać do podporządkowania osoby zastraszanej woli wypowiadającego groźbę. Przestępstwo określone w art. 190 § 1 może być popełnione tylko przez działanie. Jest to przestępstwo skutkowe. Warunkiem jego dokonania jest wzbudzenie w adresacie groźby uzasadnionej obawy, że zostanie ona spełniona. Nie ma znaczenia forma, w jakiej dojdzie do wyartykułowania groźby. Może być ona wyrażona nie tylko słownie, ale także przez każde zachowanie się sprawcy, jeśli w sposób niebudzący wątpliwości uzewnętrznia ono groźbę popełnienia przestępstwa - może to być pismo, gest, wyraz twarzy i każde inne zachowanie, które w sposób ewidentny i zrozumiały dla pokrzywdzonego wyraża swoją treść intelektualną. Nie ma znaczenia, czy sprawca wypowiada groźbę sam, czy też czyni to za pośrednictwem innej osoby, warunkiem koniecznym jest, aby dotarła ona do pokrzywdzonego (tzw. groźba pośrednia). Groźba może być skierowana bezpośrednio do pokrzywdzonego, jak również do osoby trzeciej z zamiarem przekazania jej ofierze. Obawa spełnienia groźby musi być uzasadniona, a więc do jej oceny niezbędny będzie czynnik obiektywny. Obawę uznać można za uzasadnioną, jeśli przeciętny człowiek o podobnych do ofiary cechach osobowości, psychiki, intelektu i umysłowości, w analogicznych warunkach, wedle wszelkiego prawdopodobieństwa uznałby tę groźbę za realną i wzbudzającą obawę. Nie jest wymagane, aby sprawca miał rzeczywiście zamiar wykonać groźbę, ani też, aby musiały istnieć obiektywne możliwości jej realizacji. Wystarczy, że z punktu widzenia pokrzywdzonego (zagrożonego popełnieniem przestępstwa), w subiektywnym jego odczuciu, groźba ta wzbudza przekonanie, że jest poważna oraz że może zostać spełniona.


Stalking i złośliwe niepokojenie (art. 190a k.k. oraz 107 k.w.)

Zgodnie z art. 190a kodeksu karnego ten, kto przez uporczywe nękanie innej osoby lub osoby jej najbliższej wzbudza u niej uzasadnione okolicznościami poczucie zagrożenia lub istotnie narusza jej prywatność, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3. Tej samej karze podlega, kto, podszywając się pod inną osobę, wykorzystuje jej wizerunek lub inne jej dane osobowe w celu wyrządzenia jej szkody majątkowej lub osobistej. Jeżeli następstwem tych zachowań jest targnięcie się pokrzywdzonego na własne życie, sprawca podlega karze pozbawienia wolności od roku do lat 10. Ściganie tego przestępstwa następuje na wniosek pokrzywdzonego.

Zbliżonym przepisem do omawianego jest art. 107 k.w. (Kodeksu wykroczeń). Zgodnie z tym przepisem kto w celu dokuczenia innej osobie złośliwie wprowadza ją w błąd lub w inny sposób złośliwie niepokoi, podlega karze ograniczenia wolności, grzywny do 1 500 zł albo karze nagany. Dobrem chronionym przez ten przepis jest spokój człowieka. „Wprowadzanie w błąd” należy rozumieć jako podawanie danych niezgodnych z rzeczywistym stanem rzeczy, nieprawdziwych, na podstawie których osoba pokrzywdzona może wyciągać fałszywe wnioski. Nie ma tu znaczenia forma wprowadzenia w błąd. „Niepokoić” oznacza wywoływanie u kogoś uczucia obawy, mogącego polegać na naruszaniu spokoju i równowagi psychicznej, wywoływaniu złości, gniewu, niesmaku (np. przez wielokrotne pukanie do drzwi czy telefonowanie). „Złośliwość” to chęć wyrządzenia komuś przykrości, wyprowadzenia z równowagi. Dla zaistnienia tego wykroczenia konieczne jest aby zachowanie sprawny cechowało się właśnie złośliwością mającą na celu dokuczenie innej osobie.


Zmuszenie do określonego zachowania (art. 191 k.k.)

Zgodnie z art. 191 k.k. kto stosuje przemoc wobec osoby lub groźbę bezprawną w celu zmuszenia innej osoby do określonego działania, zaniechania lub znoszenia, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3. Jeżeli sprawca działa w ten sposób w celu wymuszenia zwrotu wierzytelności, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5. Przez zmuszenie do działania rozumieć należy zmuszenie do podjęcia konkretnego czynu w formie określonych ruchów. Zmuszenie do zaniechania to zmuszenie do niepodejmowania czynu w powyższym znaczeniu. Zmuszenie do znoszenia to zmuszenie do tolerowania pewnego permanentnie trwającego stanu. Art. 191 przewiduje dwie formy przestępczego zmuszania: przemoc i groźbę bezprawną. Nie jest przestępstwem skłonienie innej osoby do zachowania pożądanego przez skłaniającego za pomocą innych metod (np.: podstępu). Przestępstwo określone w art. 191 § 1 k.k. polega na użyciu przemocy lub bezprawnej groźby w zamiarze osiągnięcia określonego celu. Jest ono dokonane już z chwilą użycia przemocy lub groźby. Przemoc jest rozumiana jako oddziaływanie środkami fizycznymi, które przez oddziaływanie na procesy motywacyjne ofiary ma na celu ukierunkowanie jej decyzji w pożądanym przez sprawcę kierunku lub przełamanie jej oporu będącego przejawem decyzji woli przeciwnej zamiarom sprawcy bądź też wyeliminowanie z góry możliwości podjęcia takiej decyzji woli czy też jej przejawienia będącego efektem oporu. W pewnych wypadkach przemoc może być realizowana w postaci zaniechania. Przemoc może mieć formę oddziaływania na środowisko zmuszanego, także i na rzeczy, byle tylko pozostawały one z daną osobą w ścisłym związku, w taki sposób, że ich zniszczenie czy zabranie uniemożliwia wykonanie woli zmuszanego (np.: zabranie kluczyków samochodowych uniemożliwia odbycie zaplanowanej podróży) lub powoduje dolegliwość wywierającą tak silny wpływ na przebieg procesów motywacyjnych ofiary, iż jest w stanie ukształtować jej decyzję woli w kierunku przez sprawcę oczekiwanym (np.: zniszczenie instalacji grzewczej zmusza lokatora do opuszczenia zimnego pomieszczenia)[1]. Groźba bezprawna powinna być rozumiana zarówno jako groźba określona w art. 190 § 1 k.k., jak i groźba spowodowania postępowania karnego bądź rozgłoszenia wiadomości uwłaczającej czci zagrożonego lub jego osoby najbliższej.


[1]Inaczej postanowił Sąd Najwyższy w uchwale z 10 grudnia 1998 r. (Przemoc wobec osoby jako forma zmuszania w rozumieniu art. 191 § 1 k.k. może polegać tylko na bezpośrednim fizycznym oddziaływaniu na człowieka i nie obejmuje oddziaływania pośredniego (tzw. przemocy pośredniej) przez postępowanie z rzeczą, I KZP 22/98, Prok. i Pr. 1999, nr 3, poz. 8, dodatek; uchwale z 16 marca 1999 r., I KZP 32/98, Prok. i Pr. 1999, nr 5, poz. 19, dodatek; wyroku Sądu Najwyższego z 3 lutego 1999 r., V KKN 338/97, Prok. i Pr. 1999, nr 7-8, poz. 3, dodatek; wyroku z 27 września 2001 r., III KKN 14/99, Prok. i Pr. 2002, nr 3, poz. 3, dodatek, zgodnie z którymi w art. 191 k.k. jest mowa jedynie o bezpośrednim oddziaływaniu sprawcy na osobę ofiary, co wyklucza tzw. przemoc pośrednią, tj. oddziaływanie na jej środowisko. Według kompromisowego stanowiska Sądu Apelacyjnego w Krakowie (wyrok z 12 sierpnia 1999 r., II AKa 59/99, Prok. i Pr. 2000, nr 1, poz. 20, dodatek) przemoc wobec osoby to także działanie przez rzecz, jeśli użycie przemocy narusza nietykalność ciała ofiary, powodując dolegliwość fizyczną (wyszarpywanie rzeczy z rąk ofiary, zrywanie kolczyków, zegarka itp.), gdyż stanowi wobec niej formę przymusu i jest wbrew woli posiadacza rzeczy, w: L. Tyszkiewicz, S. Hoc, A. Wąsek, W. Filipkowski, Z. Siwik,M. Kulik, M. Bojarski, W. Radecki, P. Hofmański, Z. Sienkiewicz, L. Wilk, O. Górniok, M. Filar, M. Kalitowski, L. K. Paprzycki, E. Pływaczewski, R. A. Stefański, Kodeks karny. Komentarz, Warszawa 2010 Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis (wydanie II) ss. 1148


Zgwałcenie (art. 197 k.k.)

Zgodnie z art. 197 k.k. kto przemocą, groźbą bezprawną lub podstępem doprowadza inną osobę do obcowania płciowego, podlega karze pozbawienia wolności od lat 2 do 12. Jeżeli sprawca w ten sposób doprowadza inną osobę do poddania się innej czynności seksualnej albo wykonania takiej czynności, podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8. Jeżeli sprawca dopuszcza się zgwałcenia:

podlega karze pozbawienia wolności na czas nie krótszy od lat 3. Jeżeli sprawca działa ze szczególnym okrucieństwem, podlega karze pozbawienia wolności na czas nie krótszy od lat 5.

Dobrem chronionym przez art. 197 k.k. jest prawo jednostki do swobodnego dysponowania swoim życiem seksualnym. Strona przedmiotowa czynu sankcjonowanego w art. 197 § 1 polega na doprowadzeniu innej osoby do obcowania płciowego przy zastosowaniu przemocy, groźby bezprawnej lub podstępu. Obcowanie płciowe obejmuje swoim zakresem typowe stosunki seksualne, ale również inne zachowania realizowane przez kontakt cielesny sprawcy i pokrzywdzonego, mające służyć zaspokojeniu popędu płciowego, a stanowiące surogaty typowego stosunku seksualnego. Zastosowanie przez sprawcę przemocy służy przełamaniu oporu innej osoby, który może przejawiać się w postaci słownej odmowy lub jakiejkolwiek innej, np.: przez wyrywanie się z objęć sprawcy. Za przemoc uważać należy każde działanie zmierzające do fizycznego przełamania oporu. Do przyjęcia przemocy zasadnicze znaczenie ma nie tylko sposób zachowania się sprawcy, lecz także odbiór tego zachowania przez ofiarę. Fundamentalną cechą tego odbioru jest brak zgody zmuszanego na działania sprawcy. Przejawem braku zgody jest opór ofiary jako zewnętrzny wyraz woli przeciwnej dążeniom zmuszającego. Opór nie musi polegać na fizycznym przeciwstawieniu się użytym przez sprawcę środkom zmuszania, wystarcza np.: głośne wzywanie pomocy, płacz, krzyk. Do bytu tego przestępstwa nie jest konieczne, aby pokrzywdzona wyczerpała wszystkie dostępne jej środki obrony. Podstęp opiera się na błędzie ofiary. Podstępem będzie więc zarówno wprowadzenie w błąd lub wykorzystanie błędu ofiary co do przesłanek jej procesu motywacyjnego, w wyniku którego ofiara podjęła decyzję aprobującą czyn sprawcy, jak i takie zachowanie sprawcy, które przez wprowadzenie w błąd lub błędu ofiary doprowadza ją do stanu, w którym nie można podjąć lub zrealizować decyzji woli ze względu na wyłączenie zdolności poznawczych, decyzyjnych czy ruchowych. Inna czynność seksualna, o której mowa w art. 197 § 2, to zachowanie, nie mieszczące się w pojęciu „obcowania płciowego”, które związane jest z szeroko rozumianym życiem płciowym człowieka, polegające na kontakcie cielesnym sprawcy z pokrzywdzonym lub przynajmniej na cielesnym i mającym charakter seksualny zaangażowaniu ofiary. Pojęcie „szczególnego okrucieństwa” nie jest zdefiniowane ustawowo. Odwołując się do dorobku nauki i orzecznictwa sądowego uznać należy, że szczególne okrucieństwo wyraża się w postaci:

Wskazane kierunki interpretacyjne znajdują potwierdzenie w orzecznictwie sądowym, które pozwala na wyodrębnienie jeszcze jednego kryterium decydującego o uznaniu szczególnego okrucieństwa w działaniu sprawcy, jakim jest osoba pokrzywdzona, a ściślej mówiąc jej szczególne właściwości, takie jak: małoletniość, wiek starczy, nieporadność życiowa, zaawansowana ciąża czy choroba. Te właściwości pokrzywdzonego nie są jednak traktowane w orzecznictwie jako kryterium samoistne, przesądzające o wyczerpaniu znamienia szczególnego okrucieństwa. Czyn z art. 197 k.k. jest zamachem na wolność seksualną ofiary i nie musi się łączyć z powstaniem na ciele w wypadku zgwałcenia obrażeń ciała i o ile uzewnętrzniony jest brak zgody pokrzywdzonej, racjonalnie do proporcji sił, to mamy do czynienia z realizacją znamion tego przestępstwa. Czyn z art. 197 kk jest przestępstwem bezwzględnie wnioskowym, co oznacza, że brak wniosku o ściganie pochodzącego od osoby uprawnionej stanowi ściśle procesową przesłankę skutkującą niedopuszczalnością postępowania karnego.


Narażenie człowieka na niebezpieczeństwo (art. 160 k.k.)

Zgodnie z Art.160 k.k. kto naraża człowieka na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3. Jeżeli na sprawcy ciąży obowiązek opieki nad osobą narażoną na niebezpieczeństwo, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5. Jeżeli sprawca działa nieumyślnie, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku (jest to wtedy przestępstwo ściganie na wniosek osoby pokrzywdzonej). Nie podlega karze sprawca, który dobrowolnie uchylił grożące niebezpieczeństwo.


Nieudzielanie pomocy (art. 162 k.k.)

Zgodnie z art.162 k.k.kto człowiekowi znajdującemu się w położeniu grożącym bezpośrednim niebezpieczeństwem utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu nie udziela pomocy, mogąc jej udzielić bez narażenia siebie lub innej osoby na niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3.

§2.Nie popełnia przestępstwa, kto nie udziela pomocy, do której jest konieczne poddanie się zabiegowi lekarskiemu albo w warunkach, w których możliwa jest niezwłoczna pomoc ze strony instytucji lub osoby do tego powołanej.


Bezprawne pozbawienie wolności

Zgodnie z art.189 k.k. k to pozbawia człowieka wolności, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5. Jeżeli pozbawienie wolności trwało dłużej niż 7 dni, sprawca

podlega karze pozbawienia wolności od roku do lat 10. Jeżeli pozbawienie wolności łączyło się ze szczególnym udręczeniem, sprawca podlega karze pozbawienia wolności na czas nie krótszy od lat 3.


Naruszenie miru domowego (art. 193 k.k.)

Zgodnie z art. 193 k.k.kto wdziera się do cudzego domu, mieszkania, lokalu, pomieszczenia albo ogrodzonego terenu albo wbrew żądaniu osoby uprawnionej miejsca takiego nie opuszcza, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku.


Obcowanie płciowe z małoletnim

Zgodnie z art. 200 k.k. kto obcuje płciowo z małoletnim poniżej lat 15 lub dopuszcza się wobec takiej osoby innej czynności seksualnej lub doprowadza ją do poddania się takim czynnościom albo do ich wykonania, podlega karze pozbawienia wolności od lat 2 do 12. Tej samej karze podlega ten, kto w celu zaspokojenia seksualnego prezentuje małoletniemu poniżej lat 15 wykonanie czynności seksualnej. Jest to przestępstwo powszechne, strona podmiotowa zawiera dwie odmiany umyślności. Zamiar ewentualny dotyczyć może wieku ofiary. Dla zaistnienia tego przestępstwa nie ma znaczenia zgoda ofiary bądź jej brak. Jest to przestępstwo skutkowe, a jego dokonanie następuje w momencie przystąpienia do czynności wymienionych w tym przepisie. Usiłowaniem będą wszelkie zachowania bezpośrednio zmierzające do popełnienia przestępstwa.


Kazirodztwo (art. 201 k.k.)

Zgodnie z art.201 k.k.kto dopuszcza się obcowania płciowego w stosunku do wstępnego, zstępnego, przysposobionego, przysposabiającego, brata lub siostry, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5. Strona podmiotowa tego przestępstwa obejmuje umyślność w zamiarze bezpośrednim. Zamiar ewentualny jest możliwy, gdy np. osoba podejmująca obcowanie płciowe nie ma pewności co do stopnia pokrewieństwa tej drugiej osoby, ale godzi się na zaistnienie możliwości czynu kazirodczego.

Gdy czyn zostanie dokonany na osobie poniżej 15 roku życia, należącej do kręgu osób wymienionych w art. 201, to zachodzi kumulatywny zbieg tego przepisu z art. 200 § 1 k.k. W przypadku zgwałcenia osoby, która została wymieniona w art. 201 k.k, lub wymuszenia na niej czynności seksualnej, konieczna wydaje się kwalifikacja kumulatywna z art. 197 § 1, 2 lub 3 k.k


Rozpijanie małoletniego (art. 208 k.k.)

Zgodnie z art.208 k.k. kto rozpija małoletniego, dostarczając mu napoju alkoholowego, ułatwiając jego spożycie lub nakłaniając go do spożycia takiego napoju, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2.


Uporczywa niealimentacja (art. 209 k.k.)

Zgodnie z art. 209 k.k. kto uporczywie uchyla się od wykonania ciążącego na nim z mocy ustawy lub orzeczenia sądowego obowiązku opieki przez niełożenie na utrzymanie osoby najbliższej lub innej osoby i przez to naraża ją na niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2 .Ściganie następuje na wniosek pokrzywdzonego, organu pomocy społecznej lub organu podejmującego działania wobec dłużnika alimentacyjnego. Jeżeli pokrzywdzonemu przyznano odpowiednie świadczenia rodzinne albo świadczenia pieniężne wypłacane w przypadku bezskuteczności egzekucji alimentów, ściganie odbywa się z urzędu.


Znieważenie (art. 216 k.k.)

Zgodnie z art.216 k.k.kto znieważa inną osobę w jej obecności albo choćby pod jej nieobecność, lecz publicznie lub w zamiarze, aby zniewaga do osoby tej dotarła, podlega grzywnie albo karze ograniczenia wolności. Kto znieważa inną osobę za pomocą środków masowego komunikowania, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku. Jeżeli zniewagę wywołało wyzywające zachowanie się pokrzywdzonego albo jeżeli pokrzywdzony odpowiedział naruszeniem nietykalności cielesnej lub zniewagą wzajemną, sąd może odstąpić od wymierzenia kary. Ściganie odbywa się z oskarżenia prywatnego.


Naruszenie nietykalności cielesnej (art. 217 k.k.)

Zgodnie z art.217 k.k.kto uderza człowieka lub w inny sposób narusza jego nietykalność cielesną, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku. Jeżeli naruszenie nietykalności wywołało wyzywające zachowanie się pokrzywdzonego albo jeżeli pokrzywdzony odpowiedział naruszeniem nietykalności, sąd może odstąpić od wymierzenia kary. Ściganie odbywa się z oskarżenia prywatnego.


Nieprzestrzeganie wyroków i postanowień sądowych (art. 244 k.k.)

Zgodnie z art.244 k.k. kto nie stosuje się do orzeczonego przez sąd zakazu zajmowania stanowiska, wykonywania zawodu, prowadzenia działalności, prowadzenia pojazdów, wstępu do ośrodków gier i uczestnictwa w grach hazardowych, wstępu na imprezę masową, obowiązku powstrzymania się od przebywania w określonych środowiskach lub miejscach, nakazu opuszczenia lokalu zajmowanego wspólnie z pokrzywdzonym, zakazu kontaktowania się z określonymi osobami, zakazu zbliżania się do określonych osób lub zakazu opuszczania określonego miejsca pobytu bez zgody sądu albo nie wykonuje zarządzenia sądu o ogłoszeniu orzeczenia w sposób w nim przewidziany, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3.


Wywieranie wpływu na świadka i innych uczestników postępowania (art. 245 k.k.)

Zgodnie z art.245 k.k. kto używa przemocy lub groźby bezprawnej w celu wywarcia wpływu na świadka, biegłego, tłumacza, oskarżyciela albo oskarżonego lub w związku z tym narusza jego nietykalność cielesną, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5.


Doprowadzenie do niekorzystnego rozporządzenia mieniem (art. 282 k.k.)

Zgodnie z art.282 k.k. kto, w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, przemocą, groźbą zamachu na życie lub zdrowie albo gwałtownego zamachu na mienie, doprowadza inną osobę do rozporządzenia mieniem własnym lub cudzym albo do zaprzestania działalności gospodarczej, podlega karze pozbawienia wolności od roku do lat 10. Zgodnie zaś z art. 286 k.k. kto, w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, doprowadza inną osobę do niekorzystnego rozporządzenia własnym lub cudzym mieniem za pomocą wprowadzenia jej w błąd albo wyzyskania błędu lub niezdolności do należytego pojmowania przedsiębranego działania, podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8. Tej samej karze podlega, kto żąda korzyści majątkowej w zamian za zwrot bezprawnie zabranej rzeczy. W wypadku mniejszej wagi, sprawca podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2. Jeżeli czyn popełniono na szkodę osoby najbliższej, ściganie następuje na wniosek pokrzywdzonego.


Zniszczenie, uszkodzenie rzeczy (art. 288 k.k.)

Zgodnie z art.288 k.k. kto cudzą rzecz niszczy, uszkadza lub czyni niezdatną do użytku, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5. W wypadku mniejszej wagi, sprawca podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku. Ściganie przestępstwa następuje na wniosek pokrzywdzonego.


Bibliografia:

  1. K. Browne, M. Herbert, Zapobieganie przemocy w rodzinie, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne S.A., Warszawa 1999,
  2. O. Górniok, S. Hoc, S. M. Przyjemnski, Kodeks Karny. Komentarz, tom III, wydawnictwo Arche, Gdańsk 2001, (z uwzględnienie zmian w stanie prawnym).
  3. B. Kurzępa, „Kodeks Wykroczeń – Komentarz”, Wydawnictwo LexisNexis, Warszawa 2008.
  4. A. Marek, Komentarz do Kodeksu karnego, część szczegółowa, Wydawnictwo Prawnicze Sp. Z o.o., Warszawa 2000, (z uwzględnionymi przeze mnie późniejszymi zmianami w przepisach karnych
  5. Z. Sienkiewicz, L. Wilk, O. Górniok, M. Filar, M. Kalitowski, L. K. Paprzycki, E. Pływaczewski, R. A. Stefański, Kodeks karny. Komentarz, Warszawa 2010 Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis (wydanie II)
  6. S. Szostak, A. Tabaka, Porozmawiajmy o agresji. Propozycja programu profilaktyczno – wychowawczego dla uczniów klas I-III szkoły podstawowej. Wydawnictwo Rubikon, Kraków 2004,
  7. M. Szwarczyk, A. Michalska-Warias Aneta, J. Piórkowska-Flieger Joanna, T. Bojarski (red.), Kodeks karny. Komentarz, Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis (wydanie II), Warszawa 2007,
  8. L. Tyszkiewicz, S. Hoc, A. Wąsek, W. Filipkowski, Z. Siwik, M. Kulik, M. Bojarski, W. Radecki, P. Hofmański, Z. Sienkiewicz, L. Wilk, O. Górniok, M. Filar, M. Kalitowski, L. Paprzycki, E. Pływaczewski, R. Stefański, Kodeks karny. Komentarz, Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis (wydanie II), Warszawa 2010
  9. Ustawa z dnia 10 czerwca 2010 r. o zmianie ustawy o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie oraz niektórych innych ustaw -U. 2010 nr 125 poz. 842
  10. Uzasadnienie rządowego projektu ustawy o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie (druk sejmowy nr 3639) na http://orka.sejm.gov.pl/proc4.nsf/opisy/3639.htm
  11. Wyrok Sądu Najwyższego – Izba Karna z dnia 8 maja 1972 roku, III KR 53/72, OSNPG 1972/9-10 poz. 153 str. 19
  12. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 13 listopada 2008, II AKa 303/2008, Orzecznictwo Sądu Apelacyjnego w Katowicach i Sądów Okręgowych 2009/1 poz. 7 str. 7
  13. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 sierpnia 1970 r., IV KR 146/70 , OSPiKA 1971, nr 2, poz. 41
  14. Wyrok Sądu Najwyższego z 13 lutego 2008 r., IV KK 407/2007, OSNSK 2008, poz. 370
  15. Wyrok Sądu Najwyższego z 24 sierpnia 1987 r., I KR 225/87, OSNKW 1988, nr 3-4, poz. 21
  16. Wyrok Sądu Apelacyjnego wz dnia 11 października 2005 r. II AKa 233/2005
  17. Wyrok Sądu Najwyższego z 14 maja 1982 r. IV KR 75/82 , LexPolonica nr 321189
  18. Wyrok Sądu Najwyższego z 6 września 1994 r., II KRN 159/94, OSNKW 1994, nr 9-10, poz. 61
  19. Wyrok Sądu Najwyższego z 3 lipca 1975 r., II KR 66/75, OSNKW 1975, nr 10-11, poz. 141
  20. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 marca 1973 r., III KR 307/72, LexPolonica nr 322238
  21. Wyrok Sądu Najwyższego z 26 lipca 2001 r., V KKN 95/99, LexPolonica nr 391891
  22. Wyrok Sądu Najwyższego z 8 października 1997 r., V KKN 346/96, Prok. i Pr. 1998, nr 4, poz. 2, dodatek
  23. Wyrok Sądu Najwyższego z 4 marca 2009 r., IV KK 339/2008, „Biuletyn Prawa Karnego” 2009, nr 5
  24. Uchwała Sądu Najwyższego z 19 maja 1999 r., I KZP 17/99, OSNKW 1999, nr 7-8, poz. 37, a także Wyrok Sądu Najwyższego z 5 kwietnia 2005 r., III KK 187/04, KZS 2007, nr 2, poz. 20
  25. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 8 kwietnia 2009 r., II AKa 72/2009, KZS 2009 nr 9, poz. 65
  26. Wyrok Sądu Najwyższego - Izba Karna z dnia 15 października 2003 r. IV KK 299/2003, Orzecznictwo Sądu Najwyższego w Sprawach Karnych 2003 poz. 2147