Wielkie wyzwanie

Adrianna Staręga

Niebieska Linia nr 4 / 2002

Adopcja dziecka wykorzystanego seksualnie - porady dla rodziców

   Rodzice, których dziecko zostało wykorzystane seksualnie, jak i ci, którzy takie dziecko adoptują, muszą stawić czoła wielu wyzwaniom. Bezcenna w takiej sytuacji jest wiedza o przemocy seksualnej, osobistej historii dziecka oraz o źródłach pomocy: grupach wsparcia, wykwalifikowanych terapeutach i odpowiednich lekturach.

Co rodzice powinni wiedzieć o sobie?


   Bardzo ważna jest szczerość wobec samego siebie i wobec pracownika ośrodka adopcyjnego w następujących kwestiach:
  • Czy którykolwiek z rodziców sam był ofiarą seksualnego wykorzystania i jak sobie poradził z tym faktem?
       Rodzice, którzy nie rozwiązali tego problemu, mogą sami stać się sprawcami wykorzystania seksualnego dziecka lub utrzymywać zbyt duży dystans fizyczny i emocjonalny, bojąc się popełnienia takiego nadużycia. Powinni oni regularnie korzystać z lokalnych grup wsparcia.
  • Jak rodzice czują się ze swoją własną seksualnością i w swoim związku seksualnym. Czy potrafią spokojnie rozmawiać o seksie? Czy są w stanie zaakceptować własne erotyczne odczucia, myśli, fantazje? Czy mają stabilny związek, który pozwala na bezpośrednią i otwartą komunikację?
       Dziecko, które doświadczyło seksualnej przemocy, może potrzebować rozmów na temat tego, co się mu przydarzyło. Jego zachowanie może być czasami uwodzicielskie lub wyraźnie seksualne; rodzic musi umieć sobie z tym poradzić.
  • Czy są gotowi doświadczać krępujących sytuacji?
       Dziecko może zachowywać się w odmienny sposób niż inne dzieci, np. zacząć krzyczeć w sklepie, że ojciec je wykorzystywał, lub powiedzieć coś podobnego przy obcych.
  • Czy potrafią bez zniechęcania się czekać na przywiązanie dziecka?
       Dzieci, które były seksualnie wykorzystywane, często są nieufne. Mogą wielokrotnie testować przywiązanie opiekunów. Czasem mają poczucie, że jeśli nowi rodzice zobaczyliby je takimi, jakimi naprawdę są - z "wszystkimi bliznami", to zostałyby odrzucone. Wielu rodziców ma nadzieję, że ich miłość natychmiast osłabi nieufność, jaką ich dziecko żywi wobec świata oraz dorosłych, i czuje zawód, gdy tak się nie dzieje. Oczekiwane efekty mogą przyjść, ale wymaga to czasu, konsekwencji i cierpliwości.

    Co powinni wiedzieć o dzieciach?


       Przede wszystkim to, że dzieci, które doznały przemocy seksualnej, będą prawdopodobnie potrzebować pomocy w nauczeniu się nowych zachowań i sposobów odnoszenia się do innych.
       Rodzicom przydatna jest umiejętność radzenia sobie z niektórymi zachowaniami i emocjami dziecka, takimi jak np.:
       Wycofanie. Dziecko przytłoczone przez uczucia, których doświadczyło, może wycofać się fizycznie i emocjonalnie. Rodzic może czuć się ignorowany, zakłopotany i urażony, mieć poczucie wyizolowania. Najlepszym sposobem działania w takim przypadku jest zapewnienie dziecka, że rodzic troszczy się o nie, i wyznaczenie mu granic wychowawczych, których ono potrzebuje.
       Zmiany nastroju. Dziecko może szybko przechodzić od czułości do złości, od pewności siebie do rozpaczy. Rodzic nie powinien niesłusznie się obwiniać. Najlepiej, gdy zachowa spokój i zaakceptuje to, że czasem dziecko nawet nie wie, kiedy i dlaczego jego nastrój się zmienia. Czasem to dziecko czuje się winne, urażone, sfrustrowane. Jednak potrzeba czasu, by psychicznie się wzmocniło.
       Złość. Pierwszym celem dla odczuwanej przez dziecko złości jest osoba, z którą dziecko czuje się najbezpieczniejsze. Ta złość prawdopodobnie nie ma żadnego związku z aktualną sytuacją - coś w teraźniejszości przywołuje dawne wspomnienia i uczucia. Bezpieczeństwo w obecnej sytuacji pozwala na wyrażenie tych uczuć. Trzeba to zrozumieć, ale jednocześnie nie godzić się na społecznie nieakceptowane zachowania, w tym przemoc fizyczną. Można zapewnić dziecko, że chętnie rozwiąże się jego problem, ale w bezpieczny i konstruktywny sposób.
       Nadmierne żądania. Niektóre dzieci, ucząc się przetrwania, nabywają umiejętność manipulacji i kontroli. Mogą czuć się upoważnione do stawiania wygórowanych żądań odnośnie do czasu, pieniędzy i dóbr materialnych. Nie wolno uwikłać się w tę grę i spełniać takich żądań, a raczej trzeba pomóc dziecku je ograniczać.
       Seksualne zachowania. Dziecko potrzebuje pomocy w zrozumieniu znaczeń: nadużycie, seks, miłość, opiekuńczość i bliskość. Niektóre dzieci mogą próbować żądać seksualnej aktywności, inne tracą zainteresowanie jakąkolwiek formą bliskości. Wszystkie potrzebują jednak, by na nowo nauczyć je sposobów realizowania swoich potrzeb.
       Przemoc seksualna wobec rówieśników. Zdarza się, że dzieci, które doznały przemocy seksualnej, same stają się sprawcami takich nadużyć wobec innych dzieci. Z jednej strony są ofiarami, a z drugiej sprawcami i potrzebują pomocy psychologicznej wykwalifikowanego terapeuty, który rozumie oba aspekty problemu. Terapeuta powinien być wyrozumiały dla ofiary, ale surowy dla "prześladowcy". Musi pomóc dziecku nie tylko rozpoznawać bodźce, które są przyczyną jego niepożądanych reakcji, ale i zrozumieć konsekwencje takich zachowań oraz zaproponować alternatywne, pozytywne wzorce.

    Jasne zasady


       Dziecko potrzebuje jasnych zasad postępowania. Zapewniają one poczucie komfortu i bezpieczeństwa, w jakim powinno dorastać. Eksperci w dziedzinie adopcji dzieci seksualnie wykorzystywanych twierdzą, że zasady te są szczególnie ważne podczas pierwszego roku od umieszczenia w rodzinie adopcyjnej. Wtedy dziecko ustala relacje z rodziną adopcyjną i budowane jest wzajemne zaufanie.
       Prywatność. Każdy ma prawo do prywatności - dzieci powinny być np. uczone pukania do drzwi, a dorośli dawać dobry przykład.
       Sypialnie i łazienki. Te dwa pomieszczenia często są dla dzieci istotnym bodźcem ze względu na to, że przeważnie tam były wykorzystywane. Na początku warto więc zwracać uwagę na sytuacje, w których dzieci przeciwnej płci dzielą sypialnię czy się kąpią. Dziecko, które było ofiarą przemocy seksualnej, nie powinno przebywać w łóżku rodzica adopcyjnego i być przytulane. Może to być dla niego nadmiernie stymulujące i zostać błędnie zinterpretowane.
       Dotykanie. Nikt nie ma prawa dotykać innej osoby bez jej zgody, a w szczególności intymnych części ciała. Wyjątek stanowią badania lekarskie lub konieczność pomocy małym dzieciom w trakcie kąpieli lub toalety.
       Mówienie "nie". Dzieci powinny się nauczyć, że mają prawo powiedzieć "nie", kiedy ktoś ich dotyka w sposób, w jaki nie chcą być dotykane.
       Ubranie. Oglądanie innych w bieliźnie czy w piżamie może być nadmiernie stymulujące dla dziecka - ofiary seksualnego wykorzystywania.
       Edukacja seksualna. Wszystkie dzieci potrzebują podstawowych informacji o tym, jak rozwijają się seksualnie. Ważna jest również atmosfera, w której rozmawianie o seksie staje się czymś naturalnym. Rodzice powinni nauczyć dziecko odpowiednich słów dla nazywania części ciała, takich jak np. pochwa, penis, piersi, pośladki. Dzięki tym określeniom dziecko będzie w stanie opisać to, co się stało. Sugestywny i nieprzyzwoity język czasem jest bodźcem wywołującym dawne uczucia związane z wykorzystaniem; nie powinno się pozwalać na jego używanie.
       Żadnych "tajemnic". Należy jasno powiedzieć dziecku, że jakiekolwiek zabawy w sekrety, zwłaszcza z dorosłymi, są niedozwolone i że jeżeli dorosły sugeruje taką grę, powinno natychmiast o tym powiedzieć.
       Zapasy i łaskotki. Powszechne i normalne zachowania dziecięce często mają podtekst seksualny. Może to doprowadzić do tego, że słabsze dziecko znajdzie się w niekomfortowej, upokarzającej sytuacji. Rodzic powinien ograniczyć tego typu zabawy do minimum.
       Zachowania i uczucia. Wszyscy mamy najprzeróżniejsze odczucia, także seksualne, jednakże nikt nie postępuje zawsze zgodnie z nimi. Każdy (poza bardzo małymi dziećmi) musi wziąć odpowiedzialność za swoje własne zachowanie.

    Kiedy potrzebna pomoc?


       W pewnym okresie dziecko albo rodzice mogą potrzebować wsparcia. Kolejne etapy rozwoju dziecka, zwłaszcza okres dojrzewania i wczesnej dorosłości, mogą przywoływać dawne uczucia i wspomnienia. Rodzaj terapii zależy od konkretnej sytuacji danej rodziny. Jeżeli dziecko uczęszcza na terapię indywidualną, rodzice powinni utrzymywać ścisły kontakt z terapeutą. W przypadku adoptowanych dzieci dobrze jest wybrać specjalistę, który zna się zarówno na problemach związanych z wykorzystaniem, jak i adopcją.
       Bardzo pożyteczną formą pomocy są grupy wsparcia:
  • dla rodziców adoptujących dzieci wykorzystane seksualnie i dla dorosłych, którzy doznali przemocy seksualnej w dzieciństwie,
  • dla dzieci, które były seksualnie wykorzystywane. Możliwość porozmawiania i podzielenia się z innymi dziećmi, które przeżyły podobne doświadczenia, zmniejsza poczucie izolacji dziecka i jego przekonanie, że jest ono jedyną osobą, której się to przytrafiło.

    Na podstawie:

    Rosemary Narimanian i Julie Marks Parenting the sexually Abused Child (1990), http://www.calib.com/naic/pubs/f_abused.htm (National Adoption Clearinghouse)

    A.S