Uruchomić zegar

Niebieska Linia 1/2012

Asystent osoby starszej doświadczającej przemocy

Autorski projekt wsparcia osób starszych prowadzony w Ośrodku Pomocy Społecznej Dzielnicy Wola m.st. Warszawy przyczynił się do kompleksowego i skuteczniejszego udzielenia pomocy rodzinom w trudnej sytuacji, borykającym się z problemem alkoholowym i przemocą. Dzięki pracy asystenta osoby starszej obraz rodziny stał się pełniejszy, co ułatwiło zaplanowanie działań z zakresu pogłębionej pracy socjalnej.

Przypadek pani Janiny

Pani Janina (82 lata) zgłosiła się do Ośrodka Pomocy Społecznej w związku z doświadczaniem przemocy psychicznej ze strony nadużywającego alkoholu konkubenta córki, który zachowuje się wobec domowników agresywnie: wyzywa, wyrzuca z kuchni, krzyczy, czasem popchnie panią Janinę, gdy starsza pani nie wyjdzie od razu z kuchni. Pani Janina boi się, nie może spać w nocy. Ma żal do córki, że namówiła ją do zameldowania partnera w mieszkaniu, które jest własnością pani Janiny. Mężczyzna nie partycypuje w kosztach utrzymania lokalu, znaczną część pokrywa pani Janina ze swojej emerytury. W tym momencie nie widzi sensu przychodzenia na grupę wsparcia do Ośrodka Pomocy Społecznej. Uważa, że nie wpłynie to na zmianę jej sytuacji, którą postrzega jako wyjątkową. Nie wierzy, że ktoś obcy może zrozumieć to, co ona przeżywa. Starsza pani w domu nie czuje się dobrze, dlatego często wychodzi do centrum handlowego na zakupy, gdzie spędza czas do kilku godzin dziennie

Program Starszy Pan, Starsza Pani" ^*

Do Ośrodka Pomocy Społecznej Dzielnicy Wola trafia rocznie ok. 20-30 nowych zgłoszeń związanych z podejrzeniem przemocy wobec osób starszych (po 65. r.ż.). Wiele z tych osób jest początkowo nieufnych wobec instytucji, czują się samotne i zagubione, czasem najprostsze czynności wydają im się nieosiągalne. Pracownicy OPS podejmują pierwsze rozmowy: uważnie wysłuchują, wspierają i udzielają niezbędnych informacji. Osoby doświadczające przemocy, a tym bardziej osoby starsze, liczą na proste i harmonijne zrównoważenie ich dotychczasowego życia. W OPS dokonywana jest diagnoza problemu, a w przypadku potwierdzenia przemocy - interwencja i włączenie osób starszych do programu pomocy pod nazwą Starszy Pan, Starsza Pani".

Program ten prowadzony jest w Ośrodku od 2006 r. Na przestrzeni 5 lat ewoluował i aktualnie składają się na niego: konsultacje indywidualne, grupa wsparcia i wizyty domowe, a także nawiązywanie współpracy z instytucjami zajmującymi się problemami osób starszych. W czasie realizacji działań zaobserwowano, że duża część odbiorców nie jest w stanie samodzielnie zgłaszać się na spotkania indywidualne czy uczestniczyć w zajęciach grupowych. Najczęściej przyczyną jest niepełnosprawność fizyczna, złe samopoczucie, obniżony nastrój, lęk pozostawienia mieszkania bez opieki, zbyt duża odległość, ale też poczucie bezradności i wstydu.

Projekt pracy asystenta osoby starszej

Sytuacja pani Janiny i wielu innych osób starszych doświadczających przemocy zgłaszających się do OPS, skłoniła pracowników Działu Pomocy Specjalistycznej kierowanego przez p. Elżbietę Lesiak, do zastanowienia się nad uruchomieniem specjalnej, dodatkowej oferty dla tej grupy osób. Tworząc projekt, pracownicy inspirowali się bogatym doświadczeniem ośrodka w realizacji programów pracy asystenta w rodzinach wieloproblemowych. Zaplanowano wprowadzenie na trzy miesiące pilotażu projektu Asystent osoby starszej doświadczającej przemocy", polegającego na częstym i regularnym towarzyszeniu osobom starszym przez wykwalifikowanych specjalistów w podejmowaniu działań. Założono, że głównym celem ich pracy będzie podnoszenie jakości życia i pomoc w wychodzeniu z sytuacji przemocy w rodzinie. Przyjęto, że projekt będzie polegał na udzielaniu przede wszystkim wsparcia emocjonalnego, czyli przekazywania emocji podtrzymujących, tworzenia poczucia obecności innych i bezpieczeństwa. Niezbędne będzie wsparcie informacyjne, polegające na dostarczaniu informacji, które pomogą w zrozumieniu sytuacji i ocenie skuteczności podejmowanych decyzji i działań.

Założono, że projekt ma polegać także na wsparciu instrumentalnym, czyli pomocy w wykonywaniu konkretnych czynności oraz modelowaniu sposobów zachowania. Ustalono również, że będzie on oparty na wzmacnianiu samodzielności. Aktywność asystenta ograniczy się wyłącznie do działań niezbędnych, a wszystko co potrafi zrobić osoba starsza, pozostanie do jej samodzielnego wykonania. Kontakt z klientami ma być oparty na relacjach partnerskich, z poszanowaniem prawa do dokonywania wyborów, aby przyczyniać się do rozwoju siły i poczucia sprawstwa.

Pani Janina jest jedną z osób, które zaproszono do udziału w projekcie. Ogółem włączono do niego sześć osób starszych, które nie wychodzą z domu lub mają niski poziom motywacji do korzystania ze wsparcia ośrodka i podejmowania działań. Głównie są to osoby po 70. r.ż. z ograniczoną sprawnością fizyczną, pozbawione wsparcia ze strony najbliższych. Dominujące problemy tych osób to zły stan zdrowia, poczucie osamotnienia, niskie dochody oraz problemy alkoholowe członka rodziny.

W ramach projektu zatrudniono dwóch asystentów: kobietę i mężczyznę. Są to osoby posiadające wykształcenie wyższe na kierunkach: psychologia i resocjalizacja, mające doświadczenie w pracy z osobami i rodzinami dotkniętymi problemem przemocy. Przy rekrutacji asystentów wzięto pod uwagę znajomość instytucji pomocowych i interwencyjnych na terenie dzielnicy Wola, znajomość procedur postępowania w przypadku przemocy w rodzinie, a także umiejętność nawiązywania i podtrzymywania kontaktu z osobami starszymi.

Wynagrodzenie dla asystentów pokrywa Wydział Spraw Społecznych i Zdrowia Dzielnicy Wola ze środków zaplanowanych na lokalne działania w zakresie profilaktyki i rozwiązywania problemów alkoholowych. Pracownicy OPS koordynowali projekt od strony merytorycznej. Opracowano karty pracy asystenta, na których zatrudnione osoby raz w miesiącu przedstawiały zrealizowane działania. Asystenci zostali wprowadzeni w obowiązki przez pracowników Działu Pomocy Specjalistycznej OPS, którzy przedstawili sytuację klientów i sformułowali cele pracy z poszczególnymi osobami. W przypadku pani Janiny celami pracy asystenta było: wsparcie psychiczne, poprawa relacji z córką, zwiększenie umiejętności radzenia sobie w sytuacji agresji partnera córki oraz wdrożenie klientki w jeden z programów dla seniorów funkcjonujących na terenie dzielnicy Wola. Kolejny krok to wspólne wizyty pracownika Działu Pomocy Specjalistycznej i asystenta w środowisku, podczas których zostały nawiązane pierwsze relacje asystentów z klientami. Większość z nich wcześniej wyraziła pisemną zgodę na udział w projekcie, natomiast część podjęła ostateczną decyzję na pierwszym spotkaniu z asystentem.

Wsparcie osoby starszej

Pani Janina nieufnie przyjęła propozycję włączenia do współpracy asystenta i udzielania przez niego wsparcia. Pracownik OPS przeprowadził z nią rozmowy, budując poczucie nadziei i świadomości, że nie jest sama w tej trudnej sytuacji. Zgodziła się na wizytę w domu pracownika, z którym do tej pory się spotykała wraz z asystentem, aby przed podjęciem decyzji mogła poznać osobę, która udzieli jej wsparcia. Zastrzegła, że chciałaby, żeby to była kobieta. W dniu wizyty (termin wcześniej uzgodniony z klientką) starsza pani była sama w mieszkaniu. Zaprosiła pracowników do swojego pokoju, gdzie odbyła się rozmowa. Asystentka-psycholog, dzięki empatii i uważności wzbudziła zaufanie klientki, która z coraz większą swobodą mówiła o swoich trudnościach. Asystentka dopytała o najpilniejsze potrzeby klientki i wspólnie ustaliły najważniejsze cele oraz częstotliwość i terminy spotkań.

Asystent na rzecz jednej osoby starszej wykonywał pracę w wymiarze średnio dziesięć godzin w miesiącu, z czego osiem w bezpośrednim kontakcie z klientem. Dwie godziny przeznaczone były na kontakty z pracownikami służb. Ten orientacyjny rozkład czasowy asystenci dostosowywali do rzeczywistych, aktualnych potrzeb każdego z klientów.

Najważniejszym zadaniem asystenta osoby starszej doświadczającej przemocy było wsparcie psychiczne. Klienci chcieli rozmawiać o swojej przeszłości, o śmierci, cierpieniu i sensie życia. Dzielili się swoim smutkiem, rozczarowaniem, poczuciem rezygnacji i innymi trudnymi emocjami. Asystenci zachęcali do swobodnego wyrażania myśli i przekonań, odwoływali się do osobistych zasobów osób starszych, podkreślali poczucie podmiotowości i znaczenia spraw osobistych. Podejmowali również tematy związane z radzeniem sobie z trudnymi sytuacjami oraz z bliskimi i dalszymi planami działania.

Najważniejsze - bezpieczeństwo

Ważną rolą asystenta było zorganizowanie bezpiecznego funkcjonowania osoby starszej. Asystenci pomagali zaplanować sprawy domowe w kierunku wzrostu bezpieczeństwa tj.: założenie zamka w drzwiach, stworzenie dostępu do telefonu, zapisanie numerów interwencyjnych w dostępnym miejscu. Wspólnie z klientami ustalali plan działania w sytuacji zagrożenia oraz oswajali z telefonowaniem na policję. Znaczna część czasu pracy asystentów dotyczyła ustaleń na temat dalszej perspektywy ochrony przed przemocą. Asystenci informowali klientki o możliwościach uzyskania pomocy i motywowali do korzystania z niej (np. pomocy usługowej, opiekuńczej, ośrodków wsparcia dziennego), pomagali w załatwieniu spraw formalnych, towarzysząc osobie starszej przy kontaktach z instytucjami/służbami: urzędem, Dzielnicowym Zespołem Realizacji Programu Profilaktyki i Rozwiązywania Problemów Alkoholowych Dzielnicy Wola, prawnikiem, sądem, policją itp., w szczególności przy pierwszych kontaktach/nawiązaniu kontaktu.

Pomagali w przygotowaniu i uporządkowaniu, a czasem uzupełnieniu dokumentacji. Niekiedy sytuacja klientki ze względu na dużą obawę przed rozprawą sądową (np. w sprawie o eksmisję osoby stosującej przemoc) wymagała wcześniejszego odegrania z asystentem rozmowy z sędzią. Dzięki takiemu przygotowaniu starsze osoby wiedziały, co chcą powiedzieć oraz jakie najważniejsze fakty poruszyć podczas rozprawy. Czuły się lepiej przygotowane, a przez to mniej zdenerwowane.

Aktywizacja osób starszych

Kolejnym zadaniem asystentów było aktywizowanie osób starszych. Wspólnie z nimi wychodzili do ośrodków wsparcia i klubów seniora, aby klienci odnaleźli najbardziej właściwe dla siebie miejsce. Jednocześnie w miarę możliwości aktywizowali rodzinę, zamieszkującą zarówno wspólnie, jak i oddzielnie, do organizowania pomocy osobie starszej. Z doświadczeń ośrodka wynika, że osoba, która ma wsparcie rodziny i osób z najbliższego otoczenia albo przynajmniej zrozumienie, czuje się mniej samotna i ma więcej siły do podejmowania działań. W związku z tym, za zgodą osób starszych asystenci podejmowali kontakty z rodziną zamieszkującą w Warszawie i na terenie całej Polski. Spotykali się, aby porozmawiać o sytuacji klientki, wytłumaczyć mechanizmy funkcjonujące w najbliższej rodzinie i przedstawić możliwości włączenia się poszczególnych jej członków w pomoc osobie starszej. Osoby te wyposażone w wiedzę i wsparcie stawały się skłonne do szukania własnych rozwiązań oraz do uczestnictwa w procedurach prawnych na rzecz swoich bliskich.

Asystenci, dzięki częstym wizytom w środowisku, mieli możliwość dokładnej obserwacji sytuacji w rodzinie, pogłębiali diagnozę przemocy, a ważne informacje przekazywali pracownikom Działu Pomocy Specjalistycznej, którzy równolegle podejmowali działania instytucjonalne.

Zaplanowane działania

Asystentka pani Janiny wspólnie z nią poszukiwała korzyści z podejmowania działań, co wzmacniało w klientce podjęte postanowienia. Asystentka -za zgodą Pani Janiny- informowała każdorazowo policjanta dzielnicowego o awanturach domowych. Dzięki tym zgłoszeniom dzielnicowy podjął decyzję o wezwaniu osoby stosującej przemoc na komendę policji.

Asystentka przeprowadziła również rozmowy z domownikami: córką i wnuczkiem, poznając ich punkt widzenia i ocenę sytuacji, ale też wyjaśniając (za zgodą starszej pani) motywy skłaniające panią Janinę do działania. Pod wpływem tych rozmów córka klientki zdecydowała się na postawienie ultimatum" partnerowi - jeżeli będzie przychodził nietrzeźwy do domu i robił awantury, to będzie musiał opuścić mieszkanie. Rozmowa z córką dotyczyła także równego partycypowania w kosztach utrzymania lokalu wszystkich zameldowanych osób. Dodatkowo asystentka sprawdziła, czy w pobliżu miejsca zamieszkania pani Janiny jest ktoś, kto mógłby być dla klientki partnerem do rozmów, dającym przy okazji możliwość wyjścia z mieszkania w momencie trwania kłótni czy awantur. Okazało się, że pani Janina ma dwie sąsiadki, z którymi utrzymuje sporadyczny kontakt. Pani Janina zdecydowała się porozmawiać z jedną z nich - panią Żenią o możliwości schronienia u niej, gdyby sytuacja tego wymagała.

Asystentka towarzyszyła klientce w rozmowie z prawnikiem, dotyczącej przybliżenia planu działania kończącego się złożeniem wniosku o eksmisję, jak również rozeznania w możliwościach nakłonienia domowników do równego podziału opłat za mieszkanie. Na jednym ze spotkań asystentka wytłumaczyła starszej pani, jak ważne jest zbieranie dowodów, które później mogą być podstawą wnioskowania o eksmisję. Ustalono, że pani Janina postara się porozmawiać z sąsiadką z bloku, panią Żenią, o jej gotowości do wystąpienia w charakterze świadka w sprawie o eksmisję oraz że postara się otrzymać kopię skarg zgłaszanych na konkubenta córki przez innych lokatorów do spółdzielni mieszkaniowej. Asystentka wzmacniała w pani Janinie celowość dzwonienia na policję za każdym razem, kiedy w domu zaczyna się awantura wywołana przez będącego pod wpływem alkoholu partnera córki. Starsza pani dwukrotnie w trakcie awantur spędziła czas u sąsiadki celem zadbania o własny spokój i bezpieczeństwo. W tym czasie wzywała policję.

Pani Janina wspólnie z asystentką odwiedziła placówki wsparcia seniorów, gdzie została zapoznana z panującymi tam zasadami i szczegółową ofertą. Mogła je dokładnie obejrzeć i zdecydowała się na uczęszczanie do jednej z nich. Ostatnie spotkania z asystentem miały na celu pożegnanie się z klientką i zaplanowanie kolejnych samodzielnych działań ułatwiających funkcjonowanie w domu, jak również omówienie tych zachowań, które warto utrzymać w przyszłości.

Wymierne korzyści

Obecnie, po zakończeniu pracy asystenta, Pani Janina przychodzi regularnie na grupę wsparcia. Opowiada, że partner córki najprawdopodobniej w dalszym ciągu pije alkohol, ale nie wszczyna awantur. W domu jest o wiele spokojniej, a pani Janina ma większą swobodę w poruszaniu się po mieszkaniu i możliwość wypoczynku. Od asystentki otrzymała wsparcie emocjonalne, troskę, zyskała poczucie obecności innych ludzi i nadzieję. Lepiej rozumie sytuację w domu, dzięki czemu podejmuje skuteczne decyzje i działania. Pani Janina otrzymuje dalsze wsparcie w ramach programu Starszy Pan, Starsza Pani".

W ramach koordynacji projektu Asystent osoby starszej doświadczającej przemocy" w Ośrodku Pomocy Społecznej organizowano raz w miesiącu spotkania z asystentami, z udziałem specjalisty ds. pracy z rodziną, psychologiem oraz pracownikami socjalnymi Działu Pomocy Środowiskowej i Działu Usług. Podczas spotkań pracownicy wymieniali się informacjami dotyczącymi sytuacji w rodzinie, mocnych i słabych punktów pomocy oraz zastanawiali się nad dalszymi krokami w pomaganiu.

Projekt był na bieżąco ewoluowany, a w jego podsumowaniu przedstawiono władzom dzielnicy Wola efekty i rekomendacje do realizacji w 2012 r.

Efekty

Główne efekty działań asystentów osoby starszej doświadczającej przemocy to:

- Wzrost poczucia bezpieczeństwa w środowisku domowym, przez co osoby doświadczające przemocy chętniej i dłużej przebywają w domu.

- Zachęcenie rodziny zamieszkującej w jednym lokalu do partycypowania w opłatach za czynsz i media.

- Przywrócenie zasilania mieszkania w energię elektryczną.

- Zwiększenie zaangażowania rodziny niezamieszkują-cej w jednym lokalu w sytuację osoby starszej.

- Wydłużenie okresów abstynencji osoby stosującej przemoc; zmniejszyła się częstotliwość nietrzeźwych powrotów do domu.

- Mniej zachowań agresywnych osoby stosującej przemoc.

- Rozpoczęcie uczęszczania przez osobę starszą do ośrodka wsparcia dla seniorów.

- Wzrost zaufania do pracowników Ośrodka Pomocy Społecznej, co wpłynęło na regularne korzystanie z programu Starszy Pan, Starsza Pani".

- Umieszczenie osoby stosującej przemoc w szpitalu psychiatrycznym oraz spowodowanie odwieszenia wyroku z 207 kk (sprawca przebywa obecnie w zakładzie karnym).

- Wznowienie usług opiekuńczych (wcześniej wstrzymanych ze względu na brak zgody osoby stosującej przemoc).

- Nawiązanie przez osobę stosującą przemoc kontaktu z Urzędem Pracy i Klubem Pracy OPS.

- Zgłoszenie sprawy do Dzielnicowego Zespołu Realizacji Programu Profilaktyki i Rozwiązywania Problemów Alkoholowych.

- Szereg drobnych rezultatów jak: uruchomienie zegara, ustalenie szczegółów dotyczących organizacji pracy opiekunki świadczącej usługi opiekuńcze, rozpoczęcie przygotowania przez klientkę posiłków w domu.

 Dodatkowo asystent uzyskał zaufanie w rodzinie wielopokoleniowej wspólnie zamieszkującej z osobą starszą, co ułatwiło wprowadzenie pracownika OPS w ramach programu wspierania rodzin wychowujących małe dziecko.

Działania w przyszłości

Projekt Asystent osoby starszej doświadczającej przemocy" został uznany za potrzebny zarówno przez uczestników, jak i pracowników OPS z różnych działów. Wszystkie osoby starsze biorące udział w projekcie wysoko oceniły pracę asystenta, otrzymali potrzebne im wsparcie, troskę. Szczególnie ważny był dla nich fakt, że praca odbywała się w ich własnym środowisku, uwzględniała specyfikę ich sytuacji oraz została dostosowana do ich potrzeb, pozostawiając im pełne prawo do decydowania o kierunku i tempie zmian we własnym życiu.

Pracownicy ośrodka, współpracujący w ramach realizacji projektu, zauważyli, że dzięki pracy asystenta równolegle udzielana przez nich pomoc była skuteczniejsza. Dodatkowo poszerzył im się obraz całej rodziny i jej potrzeb, co ułatwiło im zaplanowanie dalszych oddziaływań. Wyrazili potrzebę kontynuowania projektu, wskazując kolejnych klientów ośrodka, którym pomoc w postaci pogłębionej pracy socjalnej może ułatwić przezwyciężenie problemu przemocy w rodzinie. W związku z powyższym zaplanowano kolejną edycję dla ok. 10 klientów w systemie sześciomiesięcznym. Zarówno władze dzielnicy, jak i ośrodka uznały, że projekt jest odpowiednim uzupełnieniem systematycznych działań Ośrodka Pomocy Społecznej wobec osób starszych doświadczających przemocy.

Marta Szymanek - specjalistka pracy z rodziną w Ośrodku Pomocy Społecznej Dzielnicy Warszawa-Wola, koordynator opisanego projektu.

Przypisy

* Program Starszy Pan, Starsza Pani" dla osób starszych doznających przemocy i ich bliskich zapoczątkowany został w Pogotowiu Niebieska Linia" IPZ w 2005 roku.

Inne z kategorii

Nowy odcinek videocastu już jest – zapraszamy na nasz kanał YouTube!

21.11.2025

Doświadczenie przemocy domowej w dzieciństwie może odbić się na całym życiu. Co ważne – konsekwencje...

czytaj dalej

Zostań KONSULTANTEM(-TKĄ) na czacie w całodobowej Poradni On-Line 116sos.pl

05.05.2026

REKRUTACJA ZAKOŃCZONA

...

czytaj dalej