Gimnazjaliści o przemocy

Niebieska Linia 1/2010

W umysłach badanych uczniów istnieją dwie płaszczyzny oceny przemocy domowej. Pierwsza dotyczy sfery teoretycznej: generalnie ankietowani oceniają przemoc jako złą i szkodliwą, szczególnie gdy nazwana jest ona wprost. Druga płaszczyzna wiąże się ze sferą myślenia praktycznego. Uczniowie w znacznie mniejszym stopniu potępiali przemoc, gdy opisana była na konkretnych przykładach.

W związku ze stale obserwowaną dużą skalą występowania zjawiska przemocy w rodzinie, pojawiła się potrzeba zainicjowania działań edukacyjnych dla młodzieży dotyczących form, przejawów i skutków przemocy ze strony osób bliskich. W społeczeństwie ciągle istnieją dyskryminujące stereotypy dotyczące roli kobiety w życiu rodzinnym i społecznym. Edukacja szkolna oraz program zajęć wychowawczych dla szkół gimnazjalnych nie przewidują przekazywania treści łamiących te stereotypy. Brakuje również informacji dotyczących różnych aspektów zjawiska przemocy domowej.

Z doświadczeń Stowarzyszenia OPTA w pracy z osobami dorosłymi i rodzinami doznającymi przemocy oraz doświadczającymi różnych kryzysów psychologicznych wynika, że niezwykle ważne są działania profilaktyczne pozwalające na wczesne rozpoznawanie źródeł i przejawów przemocy oraz uczenie skutecznych form przeciwdziałania przemocy na wczesnym etapie. Od września do grudnia 2009 roku zespół Od Nowa Stowarzyszenia OPTA realizował projekt współfinansowany przez dzielnicę Warszawa-Śródmieście Gimnazjaliści - edukacja przeciw przemocy".

Realizatorzy projektu przeprowadzili badania w sześciu śródmiejskich gimnazjach publicznych, wśród uczniów klas II, sprawdzające stan wiedzy młodzieży na temat przemocy domowej/rodzinnej. Łącznie przebadano 381 osób. Średni wiek badanych wynosił 14 lat. W badaniu wzięło udział 178 chłopców (46,7% badanych) i 203 dziewczęta (53,3% badanych).

Badanie przeprowadzono w trakcie godzin wychowawczych, po uprzednim poinstruowaniu młodzieży, czemu służy projekt. Narzędziem badawczym była stworzona na podstawie literatury przedmiotu oraz pogłębionych wywiadów pilotażowych ankieta. Jej autorami są Katarzyna Rymarek, Małgorzata Kucharczyk oraz Jakub Kryński. Konsultacji udzieliła Agnieszka Gutkowska oraz Katarzyna Przyborowska.

Rozpoznawanie przemocy

Umiejętność rozpoznawania poszczególnych rodzajów przemocy domowej jest wśród badanych na dość wysokim poziomie. Zdecydowanie najlepiej rozpoznawanym rodzajem przemocy domowej jest przemoc fizyczna. Dość wysoko plasuje się także rozpoznawanie przemocy psychicznej. Zaskoczeniem jest niska, w porównaniu z wyżej wymienionymi, rozpoznawalność przemocy seksualnej. Można to tłumaczyć w dwojaki sposób. Pierwsza hipoteza opiera się na trudności w rozpoznawaniu przez badanych podanych przykładów jako przemocy seksualnej. Być może gdyby jako przykład został podany gwałt, odsetek osób, które by to rozpoznały, byłby większy. Wydaje się jednak, że wspomniane w ankiecie przejawy tego rodzaju przemocy, jak obmacywanie i seksualne komentarze powinny być także rozpoznawane jako zachowania przemocowe. Druga hipoteza tłumaczy tak niską ilość zakreślonych odpowiedzi tematem tabu, jakim nadal jest seks i przemoc seksualna w rodzinie.

Podobnie słabo rozpoznawane jest zaniedbanie. Powodem może być kojarzenie przemocy raczej z aktywnym działaniem sprawcy. Nadmierne kontrolowanie i nadopiekuńczość nie były także przez większość badanych identyfikowane jako przemoc domowa. Około 40% ankietowanych stwierdziło, że opisane sytuacje nadmiernej kontroli nie są przemocą, a ponad 20% zaznaczyło odpowiedź nie wiem". Badani mieli trudność z rozgraniczeniem opieki nad dzieckiem od nadopiekuńczości czy kontrolowania. Zjawisko to ujawniło się także w trakcie wywiadów pogłębionych. Najsłabiej rozpoznawane było stosowanie przemocy poprzez izolowanie. Opisana w ankiecie sytuacja, w której matka, po rozwodzie, nie pozwala dzieciom na widzenia z ojcem także w większości nie była postrzegana jako przejaw przemocy psychicznej. Aż 21,8% badanych nie umiało ocenić tej sytuacji. Może to oznaczać, że istnieje przyzwolenie na tego rodzaju zachowanie. Znaczenie może mieć także sposób sformułowania pytania - to matka nie pozwala dzieciom widywać się z ojcem. Polskie realia społeczne nadal faworyzują matczyne prawa rodzicielskie kosztem ojcowskich. Istnieje także możliwość, że opisana w podpunkcie sytuacja została przez badanych zinterpretowana jako skutek przemocy domowej, w której sprawcą był mężczyzna. Słaba identyfikacja przemocy domowej, jaką jest izolowanie od najbliższej osoby, jest niepokojącym zjawiskiem.

Motyw winy" ofiary

Przemocą badani najczęściej nazywali zachowanie, gdy ojciec bez powodu zleje pasem" (aż 93% wskazań). Jedynie 45% osób zaznaczyło odpowiedź, gdy ojciec za karę zleje pasem". Oczywistym wnioskiem jest to, że zachowanie nazywane jest przemocą w zależności od motywacji sprawcy.

W kolejnym pytaniu respondenci oceniali zachowanie rodzica wobec syna/córki - ojciec uderzył dziecko za złe zachowanie. Tylko" 55% osób stwierdziło, że ojciec źle zrobił", mimo że w innym pytaniu aż 93% uczniów deklarowało, że bicie jest przemocą domową, a 88%, że przemoc domowa jest zawsze szkodliwa dla rodziny. Jedynie 55% uczniów zachowało się konsekwentnie w przypadku tego pytania.

Bardzo istotnym elementem ujawnionym w trakcie badania jest kwestia winy ofiary. Osoby deklarujące, że ojciec, źle zrobił uderzając ofiarę, statystycznie częściej zaznaczają odpowiedź, że ofiara nie jest sama sobie winna". Oznacza to dużą spójność deklarowanych opinii wśród badanych.

  WYKRES 1. Które z poniższych zachowań to przemoc domowa?

Klaps

Okazuje się, że badani postrzegają klaps jako niezależną od uderzenia kategorię zachowania. Dla ponad 61% ankietowanych klaps nie jest rodzajem uderzenia. Rozumienie tych wyrażeń ma bardzo istotne konsekwencje. Mimo że w jednym z pierwszych pytań ankiety aż 93% osób stwierdziło, że bicie jest przemocą, to klaps nie mieści się w tej kategorii. Aż 205 osób skorzystało z możliwości swobodnej wypowiedzi na temat klapsa.

Najczęściej pojawiającą się różnicą między klapsem a uderzeniem jest jego siła czy bolesność (72 osoby):

■ 17-uznało, że klaps jest mniej bolesny od uderzenia lub wręcz delikatny",

■ 26 - stwierdziło, że uderzenie, w przeciwieństwie do klapsa, zostawia na ciele ślady/siniaki,

■ 56 - stwierdziło, że klaps dawany jest za karę,

■ 31 - że klaps to nauczka/upomnienie/ostrzeżenie,

■ 25 - uważa, że klaps dawany jest po to, by dziecko czegoś nauczyć",

 ■ 15 - że klaps służy temu, by dziecko wiedziało, co jest złe",

■ 17- stwierdziło ogólnie, że dla zastosowania klapsa jest powód, a uderzenie następuje bez powodu,

■ 36 - uważa, że w przeciwieństwie do klapsa, uderzenie to przemoc,

■ 8 - uznało, że uderzenie to krzywda dla ofiary,

■ 8-upatrywało różnicy także w części ciała - klaps wymierzany jest w pośladki, a uderzenie może być wymierzone w każdą część ciała.

WYKRES 2. Czy danie dziecku klapsa" różni się od uderzenia dziecka"?

Pojawiły się także odpowiedzi wskazujące na złość i agresję jako wyróżniki. Uderzenie wiąże się dla niektórych badanych z wyżywaniem się na ofierze i z frustracją.

Niepokojące w odpowiedziach badanych na temat klapsa wydaje się niedocenianie jego skutków psychicznych. Ankietowani nie dostrzegają konsekwencji naruszania przestrzeni i poczucia bezpieczeństwa drugiej osoby. Wiąże się to ze społecznym przyzwoleniem dla klapsów. Bicie i klaps nie są dla młodzieży tożsame.

Motywy trwania ofiary w związku przemocowym

Strach przed sprawcą to zdaniem 88% ankietowanych przyczyna bezczynności ofiar przemocy. Dużo wskazań padło także na brak wiary, że coś może się zmienić (72%). Jedna trzecia badanych wskazała również na przyzwyczajenie do sytuacji (29%). Należy podkreślić, że zaledwie 5% respondentów zaznaczyło odpowiedź widocznie jest jej tak dobrze". W większości uczniowie zdają sobie sprawę z tego, w jak trudnej sytuacji znajduje się osoba doznająca przemocy domowej.

Oprócz strachu, wielu badanych wspominało o bezradności: ofiara nie wie, co zrobić, do kogo się zwrócić", o braku wiary w siebie.

Pomoc dla ofiary

Zdecydowana większość badanych popiera działania ofiary zmierzające do uzyskania pomocy i poprawy swojej sytuacji (82% badanych stwierdziło, że w ten sposób ofiara broni się", a 58% uznało, że działa dla dobra rodziny"). Tu młodzież nie chciała skorzystać z możliwości swobodnej wypowiedzi na temat pomocy w przypadku stwierdzenia przemocy.

Można z tego wnioskować, że nie bardzo znają dostępne formy pomocy i możliwości działania.

Psychologiczne skutki przemocy

Ponad połowa badanych zdaje sobie sprawę z tego, że osoby doznające przemocy w dzieciństwie częściej stosują ją w dorosłym życiu (53%). Jednak dość duża grupa gimnazjalistów zaznaczyła także odpowiedź odwrotną - że osoby takie rzadziej stosują przemoc (22%). Prawie tyle samo osób stwierdziło, że przemocowe doświadczenia z dzieciństwa nie mają wpływu na zachowania wobec własnej rodziny w przyszłości (18%). Ostatni z przytoczonych wyników jest niepokojący. Prawie 20% respondentów nie zdaje sobie sprawy z długofalowych skutków przemocy domowej.

Badani wskazywali na: lęk" (88%), trudności w nauce" (83%) oraz agresję wobec rówieśników i innych ludzi" (83%) jako najczęstsze skutki doznawanej przemocy. Ponad 70% osób wskazało także złość, smutek i objawy somatyczne będące następstwem stresu. Stosunkowo niedocenione są natomiast zachowania autodestrukcyjne (mimo wszystko aż 58% wskazań). Ponad połowa uczniów wskazała na możliwość wystąpienia trudności z asertywnością w dorosłym życiu (55%). Stosunkowo mało wskazań padło natomiast na słabsze radzenie sobie na rynku pracy i na możliwość wiązania się z osobami mającymi skłonność do przemocy (odpowiednio 20 i 24% badanych).

Prawne skutki przemocy

W przeważającej części badani zdają sobie sprawę z prawnych konsekwencji, które mogą dotknąć sprawcę przemocy domowej. Nie mają natomiast wiary w skuteczność wymiaru sprawiedliwości. 71% zdaje sobie sprawę z tego, że sprawca może być ukarany więzieniem za przemoc domową, ale aż 35% badanych stwierdziło, że i tak sprawca nie zostaje ukarany". Większość badanych zdaje sobie sprawę z zapisanych w prawie kar grożących sprawcy przemocy domowej, ale ponad jedna trzecia nie wierzy w skuteczność instytucji państwowych zajmujących się tym problemem.

  WYKRES 3. Zaznacz zdania, które są według Ciebie prawdziwe:

Pomoc ofierze

83% badanych stwierdziła, że ofiara przemocy domowej powinna zwrócić się do psychologa lub pedagoga; 79% uznała, że powinna to być zaufana osoba; na policję wskazało 59% respondentów. Warto także zauważyć, że zwrócenie się o pomoc na policję znajduje się na końcu katalogu trzech wyraźnie najczęściej wskazywanych działań.

70% osób stwierdziło, że istnieją instytucje pomagające ofiarom przemocy domowej, ale aż 27% uczniów zakreśliło odpowiedź nie wiem". Jedynie 31% ankietowanych było w stanie podać przykłady takich instytucji (118 uczniów). Najwięcej osób wskazało na telefon zaufania (30 osób), 10 wymieniło Niebieską Linię", 29 osób wskazało na Stowarzyszenie OPTA, co było skutkiem wstępu do badania, w którym badacz przedstawiał w kilku zdaniach działalność Stowarzyszenia. Kolejne osoby stwierdziły, że taką instytucją jest także policja.

Świadek przemocy

Odpowiedzi na pytania dotyczące ewentualnych obowiązków świadka przemocy domowej wykazały, że badani nie mają pełnej jasności w zakresie regulacji prawnych związanych z przemocą domową. Jednak stosunkowo wielu z nich prawidłowo wskazało obowiązek zgłaszania przemocy domowej (66%). Uczniowie często zaznaczali także odpowiedź, według której świadek powinien zwrócić stosującemu przemoc uwagę" (45%).

Dalej badano deklarowane reakcje uczniów na urealnioną sytuację zetknięcia się z przemocą domową. Badani najczęściej rozmawialiby ze swoimi rodzicami, następnie z psychologiem lub pedagogiem szkolnym, trzecią najczęściej wybieraną odpowiedzią było zadzwonienie na telefon zaufania. Mało było wskazań o zawiadomieniu policji.

  WYKRES 4. Czy istnieją instytucje, które pomagają ofiarom przemocy domowej?

  Wychowanie dziecka

Zeby dobrze wychować dziecko, należy je często przytulać i rozmawiać z nim", tak twierdzi znaczna część badanych (84%). Szczególnie istotna okazała się rozmowa, ponieważ badani często dopisywali ją także w podpunkcie inne". Drugą co do liczby wskazań opinią była taka, że dziecku trzeba czasami przyłożyć" (11%). Ponownie ujawnia się sprzeczność ze wskazaniami w pytaniu, w którym bicie rozpoznane zostało jako przemoc domowa przez 93% respondentów. Okazuje się, że bicie dziecka jest inną kategorią, szczególnie w kontekście rozróżnienia na uderzenie i klaps.

129 osób skorzystało z możliwości swobodnej wypowiedzi dotyczącej metod wychowania dzieci. Duża grupa respondentów wskazała na potrzebę rozmowy z dzieckiem, na pomoc dziecku. Wiele osób zakreślało odpowiedź stawać w obronie dziecka", i mówiło, że należy dziecku ufać, szanować jego prywatność" oraz nie ingerować w jego prywatne sprawy", a także interesować się jego sprawami, ale nie w formie naruszania prywatności".

Wielu badanych pisało o potrzebie stawiania dziecku granic. Postulat ten kryje się pod różnymi wypowiedziami: kontrolować, ale bez przesady", pozwalać mu na własne życie, ale z ograniczeniami", nie pozwalać mu na wszystko", ustalać pewne nakazy i zakazy" oraz nie być pobłażliwym i mówić czasami »nie zgadzam się«". Kilka osób stwierdziło, że należy dawać dziecku miłość. Pozostałe odpowiedzi były bardzo zróżnicowane, częściowo pisane na żarty". Tylko kilku uczniów podkreśliło, że nie należy stosować wobec dziecka przemocy.

WYKRES 5. Żeby dobrze wychować dziecko trzeba:

Płeć badanych a postrzeganie przemocy

Interesujące wydają się wyniki pytań badających wpływ płci sprawcy i ofiary na postrzeganie przemocy domowej przez obserwatora. Okazuje się, że ta sama czynność (spoliczkowanie) wykonana przez mężczyznę jest inaczej oceniana, niż gdy wykona ją kobieta - spoliczkowanie kogoś, zdaniem badanych, nie jest przemocą samo w sobie. Cecha przemocowości zostanie temu zachowaniu przypisana tylko w niektórych okolicznościach.

Więcej dziewcząt niż chłopców świadomych jest, że do katalogu przemocy domowej należy także przemoc seksualna i psychiczna (w tym trzymanie kogoś w zamknięciu).

Dziewczęta częściej uznawały uderzenie dziecka pasem przez ojca bez powodu" za przemoc, za przemoc uznawały także gnębienie młodszego rodzeństwa przez starsze.

Natomiast na pytanie dotyczące nadopiekuńczości jako przejawu przemocy, dziewczęta statystycznie częściej uznawały, że opisane w pytaniu przejawy nadopiekuńczości nie są przemocą. Tłumaczyć to zjawisko może fakt, że w trakcie socjalizacji dziewcząt zachowania opiekuńcze są szczególnie wzmacniane. Taki schemat może powodować trudność w zauważaniu przemocy w pozornie opiekuńczych zachowaniach.

Dziewczęta częściej niż chłopcy wyrażały opinię, że przemoc domowa jest zawsze szkodliwa dla rodziny.

Chłopcy w mniejszym stopniu niż dziewczęta oceniali jako przemoc następujące zachowania: karanie biciem za złe oceny, karanie krzykiem, wyzywanie, gdy ojciec, który jako jedyny w domu zarabia, za karę nie daje mamie pieniędzy na jedzenie, ubrania dla niej lub dzieci itp., gdy jeden dorosły zmusza drugiego dorosłego do seksu, gdy rodzice wyśmiewają się z nadwagi dziecka w domu, przy znajomych, rodzinie itp., oraz gdy tata zamyka na klucz nastoletnią córkę, by nie poszła na spotkanie ze znajomymi.

Zasadniczą różnicę pomiędzy wskazaniami obu płci można zaobserwować w pytaniach badających, kto najczęściej jest sprawcą przemocy domowej, a kto ofiarą.

Dziewczęta częściej zaznaczały, że mężczyźni, kobiety i inni dorośli są sprawcami przemocy, a kobiety, dzieci, osoby niepełnosprawne i starsze ofiarami. Dziewczęta lepiej niż chłopcy zdają sobie sprawę z negatywnych dla ofiary skutków przemocy domowej. Statystycznie częściej uznawały, że osoba doznająca w dzieciństwie przemocy może w przyszłości bać się wielu rzeczy", trudniej nawiązywać kontakty z innymi ludźmi" oraz mieć trudności z mówieniem »nie« i dbaniem o swoje potrzeby/interesy". Chłopcy częściej zaznaczali również odpowiedź nie wiem". Także w odniesieniu do reakcji dziecka doznającego przemocy dziewczęta wykazały się większą wiedzą niż chłopcy.

WYKRES 6. Czy wyzywanie, poniżanie, ośmieszanie to przemoc domowa?

 W pytaniach dotyczących działań, które powinna podjąć ofiara lub świadek przemocy, również wystąpiły znaczne różnice ze względu na płeć.

Chłopcy zaznaczali odpowiedzi, które opisywały zachowania aktywne. Zaznaczali, że ofiara powinna poradzić sobie sama" oraz, że w przypadku, gdy ofiarą przemocy jest kolega/koleżanka, sami zadzwoniliby na policję" lub na telefon zaufania.

Dziewczęta częściej zaznaczały odpowiedzi związane z prowadzeniem rozmów - ofiara powinna porozmawiać z zaufaną osobą", pójść do psychologa lub pedagoga". Także w pytaniu dotyczącym koleżanki-ofiary, dziewczęta częściej zaznaczały odpowiedź rozmawiam o tym z moimi rodzicami".

Różnice pomiędzy płciami można zauważyć też w kwestii oceny zachowań obronnych u ofiary. Chłopcy częściej oceniali dziecko, które szuka pomocy poza rodziną, bo w jego domu jest przemoc" jako nielojalne wobec rodziców". Dziewczęta zaznaczały odpowiedzi działa dla dobra rodziny", broni się".

Pod względem zróżnicowania wyników ze względu na pleć istotne okazało się pytanie dotyczące postulowanych wzorców wychowania. Dziewczęta częściej wyrażały opinię, że aby dobrze wychować dziecko, trzeba często je przytulać i dużo z nim rozmawiać". Także częściej niż chłopcy dodawały własny pogląd. Chłopcy natomiast częściej wskazywali, że w procesie wychowawczym należy: czasami dziecku przyłożyć, nadzorować je, ale również pozwalać mu na wszystko i załatwiać wszystkie życiowe sprawy nastolatka.

Odnotowano istotny wpływ płci na wybór odpowiedzi w większości pytań. Z otrzymanych wyników można wnioskować, że chłopcy gorzej rozpoznają przemoc, szczególnie psychiczną i seksualną. Dziewczęta rzadziej przypisują winę ofierze i lepiej zdają sobie sprawę ze skutków przemocy dla ofiary. Zauważono również różnicę pici w wybieranych sposobach reagowania na przemoc domową. Chłopcy wybierali aktywne sposoby, takie jak zawiadomienie policji, a dziewczęta wskazywały sposoby związane z rozmową z najbliższymi i psychologiem/pedagogiem.

WYKRES 7. Czy podglądanie, obmacywanie, seksualne komentarze to przemoc domowa?

Podsumowanie

Z analizy uzyskanych odpowiedzi wynika, że w umysłach badanych uczniów istnieją dwie płaszczyzny oceny przemocy domowej. Pierwsza płaszczyzna dotyczy sfery teoretycznej. Teoretycznie ankietowani oceniają przemoc jako złą i szkodliwą, szczególnie gdy nazwana jest ona wprost. Druga płaszczyzna dotyczy sfery myślenia praktycznego. Uczniowie w znacznie mniejszym stopniu potępiali przemoc, gdy opisana była na konkretnych przykładach.

W większości badani znają możliwe objawy cielesne i psychiczne doznawanej przemocy. Znacznie częściej jednak uznają je w momencie, gdy ofiara doznaje przemocy na bieżąco". W mniejszym stopniu rozpoznawane są skutki długofalowe.

Na podstawie wniosków z badania sformułowano postulaty dotyczące działań edukacyjnych skierowanych do uczniów gimnazjalnych. Niezwykle ważne w pracy z młodzieżą wydaje się przekazywanie wiedzy o zjawiskach przemocy metodami aktywnymi i na konkretnych przykładach. Badanie pokazało, że młodzież nie przekłada wiedzy z poziomu abstrakcyjnego na ocenę konkretnych sytuacji.

Kolejnym postulatem jest szczególne postawienie na edukację w zakresie gorzej rozpoznawanych przez młodzież przejawów przemocy psychicznej i seksualnej oraz zwrócenie uwagi na aspekt płci w edukacji przeciw przemocy. Wydaje się, że wiedza chłopców o zjawisku przemocy domowej jest niewystarczająca. Badanie pokazało także niższą wrażliwość chłopców na przejawy przemocy i skłonność do jej usprawiedliwiania, a nawet akceptowania. Szczególnie do nich należy adresować działania edukacyjne. Ważne, aby konsekwentnie obalać stereotypy związane z płcią oraz wskazywać wpływ tych stereotypów na wszystkie aspekty przemocy. Przeprowadzone badanie potwierdziło roboczą tezę, że młodzi ludzie, żyjący w świecie nasyconym przemocą (w mediach, grach komputerowych i w codziennym życiu), mogą szeregu zachowań, np. przemocy psychicznej czy agresji słownej, w ogóle nie postrzegać jako przemocy.

K. P.

Tekst przygotowany na podstawie raportu z badań autorstwa Katarzyny Rymarek i Jakuba Kryńskiego.

Inne z kategorii

Przemoc instytucjonalna (2/109/2017)

14.03.2025

Mariusz Sobkowiak

Przemoc instytucjonalna to pojęcie, które od...

czytaj dalej

Nowy odcinek videocastu już jest – zapraszamy na nasz kanał YouTube!

21.11.2025

Doświadczenie przemocy domowej w dzieciństwie może odbić się na całym życiu. Co ważne – konsekwencje...

czytaj dalej