Interwencyjne zabezpieczenie dziecka – między ideą a praktyką (1/126/2020)

Alina Prusinowska-Marek 

Z danych statystycznych wynika, że w 2018 roku w trakcie realizacji procedury „Niebieskie Karty” 1130 dzieci zostało umieszczonych przez pracownika socjalnego w pieczy na podstawie art. 12a ustawy o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie. Zatem zapewnienie bezpieczeństwa dziecku w sytuacjach interwencyjnych poprzez umieszczenie w pieczy staje się poważnym wyzwaniem dla osób pracujących z rodziną.

Rzeczywistość w liczbach 

W 2018 roku do pieczy zastępczej trafiło 11.810 dzieci, a łącznie w tym okresie w rodzinnych i instytucjonalnych formach pieczy przebywało 72.339 dzieci. Dane statystyczne za 2018 rok dotyczące realizacji Krajowego Programu Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie wskazują, że wobec 12.404 dzieci – co stanowi 14.07% całej populacji osób doświadczających przemocy w rodzinie – była realizowana procedura „Niebieskie Karty”. W trakcie realizacji procedury 16.915 sprawców zostało zatrzymanych przez Policję, a 1.130 dzieci zostało umieszczonych przez pracownika socjalnego w pieczy na podstawie art. 12a ustawy o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie. Zatem 9,57% dzieci odebranych w 2018 roku rodzicom trafiło do pieczy zastępczej z powodu bezpośredniego zagrożenia życia lub zdrowia w związku z przemocą w rodzinie. Na tle tych danych problematyka zapewnienia bezpieczeństwa dziecku w sytuacjach interwencyjnych poprzez umieszczenie w pieczy staje się poważnym wyzwaniem dla osób pracujących z rodziną.

Ochrona praw dziecka i rodziny w Konstytucji

Zgodnie z art. 72 ust. 1 Konstytucji RP¹ na władzach publicznych ciąży obowiązek ochrony praw dziecka, w szczególności ochrony przed przemocą, okrucieństwem, wyzyskiem i demoralizacją. Jak twierdzi B. Banaszak i Ł. Żukowski „przepis ten, nawiązując do wiążących RP zobowiązań międzynarodowych², uznaje przeciwdziałanie tym zjawiskom za konstytucyjnie określone zadanie władz publicznych”³. Ponadto władze publiczne mają obowiązek zapewnić pomoc i opiekę każdemu dziecku pozbawionemu opieki rodzicielskiej. Za ochronę prawną dziecka w Polsce odpowiada sąd opiekuńczy działający na podstawie Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego⁴ (dalej: k.r.o.), a za organizację i finansowanie pieczy zastępczej – samorząd powiatu. Konstytucja RP w art. 48 gwarantuje rodzicom, że „ograniczenie lub pozbawienie praw rodzicielskich może nastąpić tylko w przypadkach określonych w ustawie i tylko na podstawie prawomocnego orzeczenia sądu”. 

Umieszczenie dziecka w pieczy na podstawie postanowienia sądu opiekuńczego

Zatem o umieszczeniu dziecka w pieczy zastępczej decyduje przede wszystkim sąd opiekuńczy na podstawie art. 109 § 2 pkt. 5 k.r.o.⁵. Ustawodawca wyraźnie zastrzega, że odebranie dziecka rodzicom jest ostateczną formą ingerencji w sferę uprawnień rodziców i „może nastąpić jedynie wówczas, gdy inne środki przewidziane w art. 109 § 2 pkt. 1-4 k.r.o. oraz formy pomocy rodzicom dziecka, o których mowa w przepisach o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej⁶ nie doprowadziły do usunięcia stanu zagrożenia dobra dziecka, chyba że konieczność niezwłocznego zapewnienia dziecku pieczy zastępczej wynika z poważnego zagrożenia dobra dziecka, w szczególności zagrożenia jego życia lub zdrowia”⁷. Wyjątkiem od zasady „najpierw pomoc, potem interwencja” jest przywołana sytuacja poważnego zagrożenia dobra dziecka i jedynie wtedy sąd opiekuńczy może wydać orzeczenie o (natychmiastowym) umieszczeniu dziecka w pieczy zastępczej bez obowiązku udzielenia przedtem rodzicom pomocy. Potwierdzeniem reguły stopniowalności ingerencji sądu we władzę rodzicielską są dane empiryczne z badań „Praktyka sądowa w zakresie realizacji zasady tymczasowości pieczy zastępczej”⁸ prowadzonych w Instytucie Wymiaru Sprawiedliwości w 2018 roku. W toku badań ustalono, że w 41,3% badanych spraw⁹ sąd zdecydował o natychmiastowym umieszczeniu dziecka w pieczy zastępczej w toku prowadzonego postępowania, a w przypadku 55,7% spraw decyzja o umieszczeniu dziecka poza rodziną była kolejną formą ingerencji sądu we władzę rodzicielską. Co ciekawe wśród bezpośrednich powodów skutkujących umieszczeniem dziecka poza rodziną dominowało: nadużywanie przez rodzica alkoholu (36,8% spraw), pozostawienie dziecka bez nadzoru i opieki (26,4% spraw), śmierć rodzica lub brak przedstawiciela ustawowego (14,9% spraw), porzucenie dziecka (14,4% spraw), poważne zaniedbywanie dziecka (11,4% spraw) i przemoc w rodzinie (8,9% spraw). Zatem można powiedzieć, że najczęściej bezpośrednim powodem odebrania dziecka z rodziny i umieszczenia go w pieczy zastępczej było zawinione i naganne zachowanie rodziców dziecka. 

Odebranie dziecka z rodziny przez pracownika socjalnego na podstawie art. 12a ustawy przemocowej

Biorąc pod uwagę konstytucyjny obowiązek władz publicznych ochrony praw dzieci – zwłaszcza przed przemocą, okrucieństwem i demoralizacją – ustawodawca, uwzględniając dane statystyczne odnoszące się do problematyki przeciwdziałania przemocy w rodzinie¹⁰, wprowadził do przepisów o przeciwdziałaniu przemocy¹¹ (dalej: u.p.r.) zapisy o możliwości interwencyjnego odebrania dziecka z rodziny w związku z doświadczeniem przez nie przemocy ze strony jego opiekunów i umieszczeniu w pieczy zastępczej. Warto zauważyć, że w okresie poprzedzającym wprowadzenie tej regulacji dzieci stanowiły prawie 30% ogółu osób doznających przemocy¹² wykazanych w formularzach Niebieska Karta (tabela 1).

Nowelizacja ustawy o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie z 2010 roku¹³ wprowadziła możliwość odebrania przez pracownika socjalnego dziecka z rodziny w sytuacji bezpośredniego zagrożenia życia lub zdrowia dziecka w związku z doświadczaniem przemocy i umieszczenia go, zgodnie z procedurą określoną w ustawie, w odpowiedniej formie pieczy zastępczej. Nadanie pracownikowi socjalnemu uprawnienia do odebrania dziecka rodzicom budziło wiele emocji już na etapie projektowania przepisów nie tylko wśród parlamentarzystów i polskiego społeczeństwa, ale także wśród samych pracowników socjalnych. Wydaje się, że w ostatecznym kształcie przepisy art. 12a-c znowelizowanej ustawy o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie nie wpłynęły istotnie na poprawę bezpieczeństwa dzieci wychowujących się w rodzinach, w których dochodzi do przemocy. Dane statystyczne Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej odnoszące się do liczby dzieci odebranych z rodziny w latach 2011-2018 przez pracownika socjalnego na podstawie art. 12a u.p.r.  przedstawia tabela 1.

Kluczowe znaczenie dla ograniczenia skuteczności zaprojektowanego przez ustawodawcę rozwiązania odegrał zapis, że „pracownik socjalny wykonujący obowiązki służbowe ma prawo odebrać dziecko z rodziny”, który powiązał możliwość wykonania czynności odebrania dziecka z rodziny przez pracownika socjalnego z jego czasem pracy, który z reguły mieści się w przedziale między godziną 7.00 a 16.00 w dni powszednie. Na skutek tego sformułowania poza zainteresowaniem służb społecznych nadal pozostały dzieci krzywdzone przez swoich rodziców lub opiekunów w czasie świąt i dni wolnych od pracy oraz w dni powszednie po godzinie 16.00. Zatem cel wprowadzenia tej regulacji, czyli ochrona dzieci przed drastyczną przemocą powodującą bezpośrednie zagrożenie dla życia lub zdrowia dziecka, praktycznie nie został osiągnięty, gdyż możliwość odseparowania dziecka od sprawcy przemocy ograniczyła się do czasu „urzędowania” sądu opiekuńczego i ośrodka pomocy społecznej.

Uprawnienia Policji i Straży Granicznej do umieszczania dziecka w pieczy zastępczej

Kolejna szansa na poprawę bezpieczeństwa dzieci pojawiła się w 2012 roku wraz z wejściem w życie ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (dalej u.w.r.) oraz uregulowaniu uprawnień Policji i Straży Granicznej do interwencyjnego umieszczania dzieci w pieczy zastępczej bez postanowienia sądu w tym zakresie. W art. 58 ust.1 pkt.2 u.w.r. i w art. 103 ust. 2 pkt. 2 u.w.r. ustawodawca wskazał, że odpowiednio – rodzina zastępcza pełniąca funkcję pogotowia i placówka opiekuńczo-wychowawcza typu interwencyjnego – przyjmuje do pieczy zastępczej, bez postanowienia sądu opiekuńczego, dziecko doprowadzone przez Policję lub Straż Graniczną. Jednak, jak się okazało, wyraźna zmiana w praktyce stosowania tych zapisów nastąpiła dopiero w 2014 roku (porównaj tabela 2), gdy wszystkie jednostki Policji w Polsce w zakresie służb patrolowych i obchodowych wdrożyły stosowanie „Narzędzi do szacowania poziomu ryzyka zagrożenia życia i zdrowia w związku z przemocą w rodzinie oraz algorytmów wskazujących na sposób postępowania funkcjonariuszy podczas interwencji”¹⁴. 

Zgodnie z założeniami algorytmów policjant w przypadku rozpoznania wysokiego ryzyka zagrożenia życia i zdrowia winien przede wszystkim ustalić wystąpienie przesłanek do zatrzymania sprawcy przemocy¹⁵ i odpowiednio podjąć decyzję o zatrzymaniu sprawcy, a dopiero w przypadku stwierdzenia braku możliwości zatrzymania sprawcy, podjąć decyzję o odseparowaniu od sprawcy osób doznających przemocy, w tym dzieci.

Analiza danych statystycznych zaprezentowanych w tabeli 2 potwierdza zasadność wprowadzenia i efektywność stosowania przygotowanych na potrzeby Policji narzędzi do szacowania ryzyka i algorytmów postępowania policjantów w trakcie interwencji. Od 2014 roku Policja odnotowuje systematyczny wzrost liczby zatrzymanych sprawców przemocy. Znacząco wzrosła liczba dzieci doświadczających przemocy interwencyjnie umieszczonych w pieczy zastępczej.

Uprawnienia i determinacja Policji w zakresie zapewnienia bezpieczeństwa dziecku poprzez umieszczenie go w pieczy zastępczej wraz z satysfakcjonującym w tym zakresie współdziałaniem służb społecznych stanowią podstawę dobrze przeprowadzonej interwencji w związku z przemocą w rodzinie. Aktywność sądu opiekuńczego w tym przypadku sprowadza się do sprawdzenia i zatwierdzenia decyzji Policji i pracownika socjalnego.

____________________

1.  Ustawa z dnia 2 kwietnia 1997 r. – Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. 1997 Nr 78 poz. 483 ze zm.)

2.  Konwencja o Prawach Dziecka przyjęta przez Zgromadzenie ONZ w dniu 20 listopada 1989 r. (Dz.U. 1991 Nr 120 poz.526 ze zm.) ratyfikowana  przez Polskę w dniu 7 czerwca 1991 roku.

3. Banaszak B., Żukowski Ł., Prawo dziecka do ochrony przed przemocą, okrucieństwem, wyzyskiem i demoralizacją – rozwiązania polskie na tle standardów Konwencji o Prawach Dziecka [w:] Stadniczeńko S.L. (red.) Konwencja o Prawach Dziecka, Warszawa 2015, s. 237.

4. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. 1964 Nr  9 poz. 59 ze zm.).

5.  Art. 109 k.r.o.  stanowi, że jeżeli dobro dziecka jest zagrożone, sąd opiekuńczy wyda odpowiednie zarządzenia. W szczególności (§2) sąd może (pkt. 5) zarządzić umieszczenie małoletniego w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka albo w instytucjonalnej pieczy zastępczej.

6.  Ustawa z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (Dz.U. 2011 Nr 149 poz. 887 ze zm.).

7.  Art. 1123 k.r.o.

8. A. Prusinowska-Marek, Praktyka sądowa w zakresie realizacji zasady tymczasowości pieczy zastępczej-raport z badań, Instytut Wymiaru Sprawiedliwości, Warszawa 2018, https://iws.gov.pl/ wp-content/uploads/2019/02/IWS-Prusinowska-Marek-A.-Praktyka-s%C4%85dowa-w-zakresie-realizacji-zasady-tymczasowo%C5%9Bci-pieczy-zast%C4%99pczej.pdf

9. Próba badawcza obejmowała 201 akt spraw z 28 sądów rejonowych z całej Polski, w których w 2015 r. sąd zadecydował o umieszczeniu dziecka w rodzinnej lub instytucjonalnej pieczy zastępczej.

10.  Zgodnie z art. 11 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie Rada Ministrów do dnia 30 września składa Sejmowi i Senatowi RP sprawozdanie z realizacji Krajowego Programu Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie.

11. Ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie (Dz.U. 2005 Nr 180 poz. 1493 ze zm.).

12. Sprawozdanie z realizacji Krajowego Programu Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie na lata 2014-2020 za okres od 1 stycznia do 31 grudnia 2018 r., Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, http://www.google.pl/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=3&cad=rja&uact=8&ved=2ahUKEwiAsJSDgtnmAhXlAxAIHWeaCvkQFjACegQIBhAC&url=http%3A%2F%2Fbip. kprm.gov.pl%2Fdownload%2F75%2F70430%2FSprawozdaniezrealizacjiKrajowegoProgramuPrzeciwdzialaniaPrzemocywRodzinienalata2.docx&usg=AOvVaw3uSUWXMPAjdUH3A7Z0pUQm, s. 76.

13. Ustawa z dnia 10 czerwca 2010 r. o zmianie ustawy o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. 2010 Nr 125 poz. 842).

14.  http://www.policja.pl/pol/kgp/biuro-prewencji/wydzial-prewencji/ przeciwdzialanie-przemo/96173,Narzedzia-szacowania-ryzyka-zagrozenia-zycia-i-zdrowia-w-zwiazku-z-przemoca-w-ro.html

15. Zatrzymanie na podstawie art. 15a ustawy o Policji lub art. 244 § 1a lub § 1b kodeksu postępowania karnego.

Alina Prusinowska-Marek – zawodowy kurator rodzinny, certyfikowana specjalistka i superwizorka w zakresie przeciwdziałania przemocy, Grodzisk Mazowiecki.

Artykuł pochodzi z czasopisma „Niebieska Linia" nr 1/126/2020

Inne z kategorii

Zostań koordynatorem(-ką) poradni pomocowej platformy dla osób w kryzysie psychicznym

18.06.2025

Poszukujemy osoby na stanowisko koordynatora(-ki)...

czytaj dalej

Terapia pary z doświadczeniem traumy (3/140/2022)

05.02.2025

Adam Chojnacki

Doświadczanie konsekwencji traumy przez jednego...

czytaj dalej