Koszt pomagania innym – zjawisko wtórnej traumy (6/125/2019)

Nina Ogińska-Bulik

Profesjonaliści pracujący w zawodach pomocowych, poprzez częsty kontakt z osobami doświadczającymi różnego rodzaju traum lub cierpienia, mogą doświadczyć wtórnego stresu potraumatycznego. Jakie czynniki sprzyjają pojawieniu się zastępczej traumy i jak można zadbać o swój dobrostan?

Czym jest wtórna trauma?

Praca polegająca na pomaganiu innym, zwłaszcza osobom, które doznały traumy, wiąże się z dużym narażeniem na konsekwencje wtórnego stresu traumatycznego. Jest to zjawisko dostrzegane od niedawna. Znacznie wcześniej rozpoznano wypalenie zawodowe, charakterystyczne dla osób zatrudnionych w tzw. zawodach pomocowych. Według Christiny Maslach i wsp. (2001) na wypalenie zawodowe składają się wyczerpanie emocjonalne, depersonalizacja i obniżone poczucie osiągnięć osobistych.

Zjawisko wtórnej (zastępczej) traumy, określane także jako wtórny stres traumatyczny, odnosi się do zespołu objawów występujących u osób narażonych na obserwację i bliski kontakt z ludźmi, którzy bezpośrednio doświadczyli traumy lub cierpienia. Profesjonalista, koncentrując się na potrzebach swoich klientów, często zaniedbuje własne potrzeby, odkłada na bok swoje problemy i odczucia, bowiem najważniejszy jest klient i jego problem. Wtórna traumatyzacja dotyczy przede wszystkim terapeutów, pracowników socjalnych, kuratorów sądowych, przedstawicieli zespołów medycznych, w tym lekarzy, pielęgniarek czy ratowników medycznych. Stanowi więc zagrożenie zawodowe występujące u pracowników świadczących bezpośrednie usługi dla osób doświadczających traumy, cierpiących z powodu chorób czy umierających. 

Zjawisko to może także wystąpić u nieprofesjonalistów, na przykład u żon/partnerek, a także dzieci weteranów wojennych, opiekunów osób nieuleczalnie chorych czy zmagających się z niepełnosprawnością, a także u ich bliskich, członków rodziny, którzy towarzyszą ofiarom przestępstw, w tym przemocy.

Pojęcie wtórnej (zastępczej) traumy (vicarious/secondary trauma) zostało wprowadzone przez McCann i Pearlman (1990) do opisu zmian w światopoglądzie osoby pomagającej w wyniku empatycznego angażowania się w pomaganie klientom, którzy doznali traumy. W charakterystyce tego pojęcia akcentuje się zmiany w zakresie znaczenia schematów poznawczych i procesu przystosowania się. Zauważono bowiem, że w wyniku powtarzającej się ekspozycji na traumatyczne zdarzenia klientów, przekonania osób pomagających na temat świata i samego siebie mogą ulec zmianie czy zniekształceniu. Zmiany te są z reguły wynikiem wieloletniej pracy ze straumatyzowanymi klientami i mogą mieć charakter względnie trwały. Termin zastępcza traumatyzacja odnosi się więc do poznawczych efektów wtórnej ekspozycji na zdarzenia traumatyczne.

Z powyższym konstruktem wiąże się pojęcie wtórnego stresu traumatycznego (Secondary Traumatic Stress – STS), określane także jako wtórne zaburzenie pourazowe (Secondary Stress Traumatic Disorder – STSD), spopularyzowane przez Figley’a, który określił go jako stres wynikający z pomagania lub chęci niesienia pomocy innym, a dokładniej – jako „naturalne zachowanie i reakcje pomagających wynikające z traumatycznego zdarzenia doświadczonego przez innych” (Figley, 1999, s. 110). 

Pojęcie wtórnego stresu traumatycznego poprzedzał termin zmęczenie współczuciem (Compassion Fatigue). Określenie to zostało wprowadzone przez Figley’a w 1992 roku w odniesieniu początkowo do pielęgniarek, a następnie rozszerzone na terapeutów i przedstawicieli innych zawodów, zajmujących się zdrowiem psychicznym. Figley założył, że to właśnie te grupy profesjonalistów są pierwszymi, którzy próbują ukoić ból i cierpienie osób po doznanej traumie, jednakże pomagając innym – sami mogą stać się jej ofiarami (Figley, 1995). 

Objawy wtórnego stresu traumatycznego są podobne do symptomów doświadczanych przez osoby, które bezpośrednio dotknęły zdarzenia traumatyczne w postaci zespołu po stresie traumatycznym/urazowym (Posttraumatic Stress Disorder – PTSD). Obejmują one, zgodnie z klasyfikacją DSM-5, objawy wchodzące w zakres czterech kategorii, tj. intruzji, unikania, negatywnych zmian w sferze poznawczej i emocjonalnej oraz wzmożone pobudzenie i reaktywność. Występującym objawom wtórnego stresu traumatycznego mogą towarzyszyć także inne negatywne skutki odnoszące się do sfery emocjonalnej, takie jak np.: poczucie horroru, gniew, przygnębienie, poczucie bezradności, objawy depresji, drażliwość. Ponadto obserwuje się również występowanie trudności z koncentracją, pogorszenie relacji z innymi, obniżenie jakości wykonywanej pracy, obniżoną satysfakcję z życia i pracy, a także wypalenie zawodowe, które zdaje się poprzedzać występowanie wtórnej traumy (Ogińska-Bulik, 2018). 

Dlaczego dochodzi do wtórnej traumatyzacji?

Wtórna trauma jest wynikiem empatycznego angażowania się w pomoc cierpiącym. Osoby pracujące z ofiarami traumy są narażone na nieustanne ich relacje o cierpieniu, bólu czy strachu i w związku z tym sami przeżywają podobne emocje. Wielogodzinne kontakty z ofiarami traumy, ciągłe wysłuchiwanie opowiadań o doświadczeniach przemocy czy innych zdarzeniach traumatycznych powodują, że pomagający zaczyna patrzeć na świat z perspektywy klienta i przejmuje jego reakcje. Innymi słowy – czuje, jakby sam doświadczył zdarzeń relacjonowanych przez innych. Dla osób, które są w jakiś sposób blisko ofiary, angażowanie się w pomaganie może okazać się bolesną konfrontacją z bezsilnością i zakłóceniami w zakresie posiadanych przekonań na temat świata i własnej osoby. 

Głównym mechanizmem prowadzącym do wystąpienia wtórnego stresu traumatycznego jest empatia. Zgodnie z modelem transmisji traumy (Trauma Transmission Model), opracowanym przez Figley’a (1995), empatia – wyrażana przede wszystkim w postaci empatycznej troski i empatycznej reakcji, obejmującej próby zrozumienia problemu klienta i złagodzenie jego cierpienia, prowadzi do stresu wynikającego ze współczucia, który następnie przeradza się w zmęczenie współczuciem. Mamy wówczas do czynienia z transmisją traumy i przeniesieniem doświadczeń i reakcji klienta na pomagającego. Transmisja traumy odpowiada zjawisku przeciwprzeniesienia (countertransference), oznaczającego tendencje terapeuty do utożsamiania się z klientem.

Kolejna, zmodyfikowana wersja modelu (Figley, 2002), nazwana modelem stresu współczucia i zmęczenia współczuciem (Compassion Stress and Fatigue Model), nadal podkreśla kluczową rolę empatii. Stanowi ona, wraz z energią emocjonalną, siłę napędową efektywnej pracy z cierpiącymi. Oznacza to, że bez empatii nie byłoby stresu współczucia ani zmęczenia współczuciem. Na rozwój zmęczenia współczuciem, oprócz długotrwałego narażenia na kontakt ze straumatyzowanym klientem, wpływają także traumatyczne wspomnienia i stopień zakłóceń życia pomagającego, rozumiane jako nieoczekiwane zmiany w życiu pomagającego, jak np. choroba, zmiana statusu czy odpowiedzialności. Istotne znaczenie mają także dystansowanie się wobec klienta oraz satysfakcja z wykonywanej pracy, związana z poczuciem osiągnięć, które mogą pełnić rolę ochronną. 

Czynniki sprzyjające wtórnej traumatyzacji

Czynniki te można podzielić na dwie podstawowe grupy. Z jednej strony są to czynniki związane z wykonywaną pracą (określane także jako środowiskowe), z drugiej – właściwości podmiotowe pomagających. W pierwszej z wyróżnionych grup podstawową rolę przypisuje się obciążeniu pracą. Oznacza to, że duża liczba klientów, długi czas pracy z nimi, a także drastyczność omawianych przypadków, zwiększają ryzyko wtórnej traumatyzacji. Ponadto znaczenie może mieć rodzaj doświadczonych przez klientów zdarzeń traumatycznych. Praca z ofiarami przemocy, napaści czy torturowania oraz praca z dziećmi, mogą stanowić silniejsze źródło wtórnej traumy dla pomagających niż inne sytuacje. 

Wtórnej traumatyzacji sprzyja także brak wsparcia społecznego, przede wszystkim profesjonalnego. Michalopoulos i Aparicio (2012) wykazali, że im więcej profesjonalnej pomocy otrzymywali pracownicy socjalni, tym mniej ujawniali objawów wtórnej traumy. Podobne rezultaty, wskazujące na ujemne powiązanie profesjonalnego wsparcia społecznego z negatywnymi konsekwencjami wtórnej traumy, uzyskano w innych badaniach tej grupy zawodowej (Finklestein i in., 2015).

O wystąpieniu wtórnej traumy decydują nie tylko doświadczone przez klientów zdarzenia traumatyczne i wskazane czynniki środowiskowe. Istotny wpływ mają również indywidualne cechy osoby pomagającej, a szczególnie płeć, własna historia traumy, a także posiadane zasoby osobiste. Uznaje się, że kobiety są bardziej podatne na wtórną traumę, co wydaje się być efektem ich większej w porównaniu z mężczyznami wrażliwości emocjonalnej, podatności na zaburzenia w zakresie zdrowia psychicznego, a także tendencji do stosowania mniej skutecznych strategii zaradczych. Ryzyko wtórnej traumatyzacji może również zwiększać młody wiek pomagających. Wiązałoby się to z mniejszym doświadczeniem tych osób w zakresie radzenia sobie z traumatycznymi wydarzeniami, zarówno własnymi, jak i innych. Wskazuje się także na możliwe powiązania ryzyka wtórnej traumatyzacji z poziomem wykształcenia. Niższe wykształcenie zdaje się sprzyjać występowaniu objawów wtórnego stresu traumatycznego, zaś wyższe może pełnić rolę chroniącą. 

Czynnikiem powiązanym z wystąpieniem wtórnej traumy są także osobiste doświadczenia traumatyczne osób pomagających, zwłaszcza te, które wiązały się z przemocą i nie zostały „przepracowane”. Własna historia traumy profesjonalistów z jednej strony może zwiększyć ich zdolności rozumienia klienta i możliwości radzenia sobie z traumą doznaną przez innych, z drugiej jednak strony jest istotnym czynnikiem ryzyka wystąpienia wtórnych zaburzeń potraumatycznych. Nierozwiązana własna trauma może powrócić w sytuacji narażenia na sytuację podobną do tej, której doświadczył klient.

W zakresie posiadanych zasobów osobistych zwraca się uwagę na nadmiar empatii, jako czynnika sprzyjającego wtórnej traumatyzacji. Istotną rolę mogą także odgrywać niski poziom poczucia własnej wartości, skuteczności, optymizmu życiowego, prężności, a także deficyty w zakresie radzenia sobie ze stresem, w tym trudności w zakresie poznawczego przetwarzania traumy. 

Kto jest najbardziej narażony na wtórną traumę?

Wśród profesjonalistów szczególnie narażonych na wystąpienie wtórnej traumatyzacji wymienia się przede wszystkim pracowników socjalnych i terapeutów. Dane uzyskane z badań przeprowadzonych przez Manning-Jones i wsp. (2017) wśród przedstawicieli 5 grup zawodowych, obejmujących pielęgniarki, lekarzy, psychologów, pracowników socjalnych i terapeutów, dostarczyły danych wskazujących, że najwyższe nasilenie wtórnego stresu traumatycznego występowało u pracowników socjalnych, najniższe zaś u psychologów. Z metaanalizy obejmującej 38 badań (Bride i in., 2007) wynika, że 34% profesjonalistów zajmujących się ochroną dzieci ujawniło objawy wtórnego stresu traumatycznego, w tym 15,2% licencjonowanych pracowników socjalnych, zaś 55% wykazało co najmniej jeden objaw wchodzący w zakres tego zespołu.

Przegląd badań dokonany przez Molnar i wsp. (2017) potwierdza wysokie ryzyko wystąpienia wtórnego stresu traumatycznego wśród pracowników socjalnych. W jednym z nich wykazano, że 40,9% spośród badanych spełniało kryteria wskazujące na jego wystąpienie. Jeszcze inne badanie (Choi, 2011) dostarczyło danych wskazujących, że w próbce 154 pracowników socjalnych zajmujących się pomaganiem ofiarom traumy związanej z przemocą, dobranych poprzez Krajowe Towarzystwo Pracowników Socjalnych, wtórny stres traumatyczny wystąpił u 21%, zaś 65% ujawniło co najmniej jeden objaw wchodzący w zakres wtórnego stresu traumatycznego. 

Inną grupą profesjonalistów w znaczącym stopniu narażonych na wtórną traumatyzację są terapeuci, choć dane w tym zakresie nie są jednoznaczne. Z danych ujawnionych przez Pearlman i Mac Ian (1995) wynika, że aż 62% badanych terapeutów ujawniło znaczący poziom symptomów wtórnego stresu traumatycznego. Według Bride’a i wsp. (2009) 1 na 5 terapeutów pracujących z osobami uzależnionymi od substancji wykazuje wtórny stres traumatyczny. Jest to zgodne z wynikami najnowszych badań przeprowadzonych w tym zakresie w Norwegii (Johansen i in., 2019), które wskazują, że to zjawisko wystąpiło u 22% respondentów.

Natomiast badania Daniels (2006) dostarczyły danych wskazujących, że jedynie 9% terapeutów specjalizujących się w terapii traumy wykazywało wysokie nasilenie tych objawów, a 71% nie cierpiało z powodu wtórnej traumatyzacji. Podobnie z badań Froman (2014) wynika, że zaledwie 8% spośród badanych amerykańskich terapeutów ujawniło wysokie lub bardzo wysokie nasilenie wtórnej traumy. Z polskich badań w tym zakresie (Rzeszutek i in., 2016) wynika, że wyższe nasilenie STS występuje u psychiatrów, w porównaniu z terapeutami. 

Duże zróżnicowanie nasilenia wtórnego stresu traumatycznego wśród terapeutów może m.in. wynikać z miejsca, a także czasu prowadzonej terapii. Pomaganie ofiarom traumy w zaciszu własnego gabinetu może się wiązać ze słabszymi konsekwencjami, niż w przypadku udzielania pomocy w miejscu zdarzenia, np. w obszarze działań wojennych czy na terenie, gdzie miał miejsce kataklizm. Z drugiej strony wiadomo, że na ogół terapeuci utrzymują dłuższe kontakty z ofiarami traumy (terapia z reguły trwa kilka tygodni lub miesięcy), co może stanowić dodatkowe obciążenie i zwiększać prawdopodobieństwo wtórnej traumatyzacji. 

Jak sobie radzić z wtórną traumą?

Proponowane formy oddziaływań szerzej zaprezentowano w przygotowywanej przez N. Ogińską-Bulik i Z. Juczyńskiego monografii. Obejmują one m.in.: 

• wsparcie społeczne/superwizję, 
• szkolenia (treningi) rozwijające kompetencje zawodowe i interpersonalne,
• terapię własną (zwłaszcza, jeśli pomagający sam doświadczył zdarzeń traumatycznych),
• równowagę między pracą a życiem prywatnym,
• zmniejszenie obciążenia pracą (na tyle, na ile jest to możliwe),
• redukcję stresu (głównie poprzez różne formy relaksacji, trening uważności (mindfulness), uwalnianie się od negatywnych myśli i obrazów związanych z traumą), 
• wartościowanie pracy (poprzez odpowiedź na pytanie: po co to robię, co jest dla mnie ważne), 
• różne formy dbania o siebie: przede wszystkim poprzez aktywność fizyczną, umysłową, która nie jest związana z pracą, hobby, sen, wakacje.

Podsumowanie

Profesjonaliści pracujący z ofiarami traumy są narażeni na wystąpienie negatywnych skutków, w postaci wtórnego stresu traumatycznego, co może zmniejszać efektywność ich pracy. Bardzo ograniczona liczba polskich badań w tym zakresie wskazuje na konieczność eksploracji tego zjawiska. Prowadzone badania mogą przyczynić się nie tylko do jego poznania, ale także opracowania skutecznych metod pomocy profesjonalistom narażonym na wtórną traumę. Oddziaływania nakierowane na zwiększenie świadomości oraz na profilaktykę zjawiska wtórnej traumatyzacji wśród profesjonalistów pozwolą im nie tylko z większym zaangażowaniem nieść pomoc potrzebującym, ale także zmniejszyć ryzyko wystąpienia negatywnych konsekwencji doświadczanego stresu. 

Należy także pamiętać, że wtórna ekspozycja na traumę może być źródłem pozytywnych zmian potraumatycznych, obserwowanych u pomagających, wyrażanych w postaci zastępczego/wtórnego wzrostu po traumie, czyli zespołu pozytywnych zmian dotyczących percepcji siebie, relacji z innymi czy filozofii życia. 

BIBLIOGRAFIA:

Bride B.E., Jones J.L., Macmaster S. A. (2007). Correlates of secondary traumatic stress in child protective service workers. Journal of Evidence-Based Social Work, 4, 69–80. 

Bride B.E., Hatcher S.S., Humble M.N. (2009). Trauma training, trauma practices and secondary traumatic stress among substance abuse counselors. Traumatology, 15(2), 96-105.

Choi G. (2011). Organizational impacts on the secondary traumatic stress of social workers assisting family violence or sexual assault survivors. Administration in Social Work, 35, 225–242.

Daniels J. (2006). Sekundäre Traumatisierung. Kritische Prüfung eines Konstruktes. (Dissertation). Universität Bielefeld, Bielefeld.

Figley C.R. (1995). Compassion fatigue as secondary traumatic stress disorder: An overview. In: Ch.R. Figley (ed). Compassion fatigue: Coping with secondary traumatic stress disorder in those who treat the traumatized (pp. 1–20). New York: Brunner/Mazel Publishers.

Figley C.R. (1999). Compassion fatigue: Toward a new understanding of the cost of caring. In B. H. Stamm (Ed.), Secondary traumatic stress (pp. 3–28). Towson, MD: Sidran Institute. 

Figley C.R. (2002). Compassion fatigue: Psychotherapists’ chronic lack of self-care. Psychotherapy in Practice, 58(11), 14331441.

Finklestein M., Stein E., Greene T., Bronstein I., Solomon Z. (2015). Posttraumatic stress disorder and vicarious trauma in mental health professionals. Health & Social Work 40(2); doi: 10.1093/hsw/hlv026.

Prof. dr hab. Nina Ogińska-Bulik – psycholog, Kierownik Zakładu Psychologii Zdrowia w Instytucie Psychologii Uniwersytetu Łódzkiego. 

Artykuł pochodzi z czasopisma „Niebieska Linia" nr 6/125/2019

Inne z kategorii

Transfer przemocy. Powielanie przez DDA przemocowych wzorców z dzieciństwa (nr 5/118/2018)

28.04.2025

Honorata Skrętowska-Danielczenko

Celem artykułu jest przybliżenie,...

czytaj dalej

Mobbing w miejscu pracy (1/120/2019)

27.08.2025

Małgorzata Gamian-Wilk

Na mobbing składają się głównie działania...

czytaj dalej