Pomoc psychologiczna dla doświadczających przemocy emocjonalnej (3/140/2022)

Sylwia Kita, Dawid Pudło

Praca z osobą doświadczającą przemocy emocjonalnej to długi, a zarazem skomplikowany proces zmierzający do przywrócenia równowagi i polepszenia zdrowia psychicznego. Równie ważne, co pomoc specjalisty z obszaru zdrowia psychicznego, jest wsparcie najbliższych i współpraca różnych instytucji, fundacji i stowarzyszeń wspierających rodziny z problemem przemocy.

Przemoc jest zamierzonym działaniem i wykorzystaniem drugiej osoby, nierzadko słabszej, która nie jest w stanie bronić się, ani przeciwstawić się osobie stosującej agresywne zachowania. Osoba agresywna wykorzystuje słabość drugiego człowieka ograniczając go, naruszając jego prawa i powodując cierpienie. Celem niniejszego artykułu jest przedstawienie takich form pomocy psychologicznej, które są przydatne specjalistom z obszaru zdrowia psychicznego i pomocy społecznej. 

Czym jest przemoc emocjonalna?

Przemoc emocjonalna narusza dobro drugiej osoby głównie poprzez jej upokarzanie, poniżanie i stosowanie manipulacji mającej na celu obniżenie poczucia wartości. Niestety przemoc psychiczną trudniej jest rozpoznać niż przemoc fizyczną – przemocy fizycznej najczęściej towarzyszą bowiem oznaki widoczne na zewnątrz (na ciele ofiary lub w miejscy jej przebywania). Celem stosowania przemocy psychicznej jest całkowite podporządkowanie sobie drugiej osoby w taki sposób, aby miała przekonanie, iż nie jest w stanie samodzielnie poradzić sobie w codziennym funkcjonowaniu.

Przemoc psychiczna prowadzi do poważnych konsekwencji zdrowotnych. Osoba doświadczająca przemocy psychicznej przestaje postrzegać siebie jako osobę wartościową, traci zaufanie do siebie. Wzrasta jej poziom osamotnienia, co może powodować uzależnienie się od swojego oprawcy. Doświadczanie przemocy psychicznej prowadzi do pogłębienia się lęku, niskiej samooceny, dezorientacji, trudności z koncentracją, podejmowaniem decyzji czy też depresji. Osoba stosująca przemoc psychiczną chce zdobyć kontrolę nad swoją „ofiarą”. W takim wypadku uczucia ofiary się nie liczą, schodzą na dalszy plan – uczucia, emocje, potrzeby takiej osoby nie są brane pod uwagę, liczy się tylko zamierzony cel sprawcy przemocy.

Do podstawowych form przemocy emocjonalnej należą przede wszystkim wyśmiewanie czy też umniejszanie opinii, poglądów i przekonań drugiego człowieka. Nierzadko przemoc emocjonalna zaczyna się od kontrolowania drugiej osoby. Początkowo takie zachowania mogą być odbierane jako  forma troski, coś pozytywnego i dającego pozór ochrony drugiej osoby. Z biegiem czasu osoba stosująca takie techniki zaczyna przejmować kontrolę nad wszystkimi aspektami życia ofiary. Próbuje analizować jej życie, chce wiedzieć z kim i po co się spotyka. Zabrania lub utrudnia podtrzymywanie relacji z bliskimi osobami. Może nawet określać to, w jaki sposób ofiara powinna się ubierać – dąży do całkowitej nad nią kontroli. W konsekwencji następuje utrata poczucia bezpieczeństwa, pewności siebie i poczucia autonomii. Osoba stosująca ten rodzaj przemocy stara się całkowicie podporządkować sobie „ofiarę” i odebrać jej prawo wolnego wyboru. Dąży do tego, aby była posłuszna i całkowicie podporządkowana. Odizolowuje osobę doświadczającą przemocy od źródeł zewnętrznych i uzależnia ją od siebie.

Przemoc psychiczna może prowadzić do wielu poważnych konsekwencji, nasilenia zaburzeń nastroju, zaburzeń lękowych czy też zaburzeń osobowości. Towarzyszą temu również różnego rodzaju bóle somatyczne, takie jak częste bóle głowy, migreny, refluks żołądka, bóle w ciele oraz bóle kręgosłupa.

Jak skutecznie pracować ze skutkami przemocy emocjonalnej? 

Osoba cierpiąca i doświadczająca przemocy nie zawsze jest świadoma sytuacji, w której się znajduje. Specjaliści z obszaru zdrowia psychicznego i pomocy społecznej wskazują, iż osoba, której udzielają wsparcia, ma trudność z samoobserwacją i odczuwa nadmierne oraz irracjonalne poczucie winy. W sytuacji, kiedy jednak decyduje się na rozstanie z osobą krzywdzącą, często pojawia się poczucie wewnętrznej straty. Jest to zjawisko dość powszechne w toksycznych relacjach i przede wszystkim ma związek z poczuciem utraty nadziei na zmianę agresywnych lub bierno-agresywnych zachowań partnera/partnerki lub innej ważnej osoby. W konsekwencji naturalnym zjawiskiem jest pojawienie się u takiej osoby zróżnicowanych emocji: złości i smutku; lęku i gniewu; radości i przygnębienia czy wreszcie żalu i tęsknoty. Niestety, na skutek wahań nastroju i niepewności o przyszłość, pojawiają się myśli o potrzebie powrotu do relacji, w której dominowała przemoc psychiczna. Jest to bardzo trudny okres, wymagający zarówno od pacjentów/klientów, jak i osób im pomagających dużego zaangażowania. Na tym etapie często zdarza się, że  osoba doświadczająca przemocy zazwyczaj wraca do „oprawcy”. 

Ważne jest, aby w tym trudnym momencie współpracy pojawiło się zrozumienie i współczucie zamiast oceny, krytyki i odrzucenia. Ważne jest podczas całego okresu leczenia i wspierania osoby doświadczającej przemocy emocjonalnej, aby umiejętnie ją konfrontować z rzeczywistością i myślami, które pojawiają się w głowie na temat toksycznej relacji oraz samej siebie, i przypominać o tym, co takiego się wydarzyło, skoro podjęła wówczas decyzję o rozstaniu. 

Ze skutkami przemocy psychicznej można radzić sobie na wiele sposobów. Na przykład sprawdza się metoda kontrolowanego płaczu. Zachęcamy osobę, która przeżywa utratę toksycznej relacji, aby wyraziła swój smutek poprzez płacz w wyznaczonym czasie, np. przez godzinę. Ćwiczenie to jest ważne z dwóch powodów. Po pierwsze chronimy tę osobę przed zaburzeniem nastroju (podtrzymywanie niekontrolowanego smutku prowadzi do melancholii i depresji), a po drugie uczymy tę osobę nabywania samokontroli i wpływu na swoje życie. Ponadto warto wspólnie poszukać lub zachęcić, aby samodzielnie wyszukała w filmach, piosenkach mądrości życiowych czy też psychologicznych cytatów o zdrowiu psychicznym i zdrowych relacjach. 

Kolejnym wartościowym sposobem pomagania w utrzymaniu dobrostanu psychicznego po rozstaniu jest zachęcanie takiej osoby do wykonywania czynności, zachowań, które były niemożliwe do realizacji w toksycznej relacji. Może się okazać, że osoba, która przez wiele lat doświadczała ograniczeń i miała poczucie winy gdy tylko wyraziła swoje potrzeby, będzie miała trudność z ich powtórnym odtworzeniem. Wówczas dobrze byłoby przekierować jej wspomnienia, zanim nawiązała relację z osobą stosującą przemoc psychiczną. Czasem pomaga skupienie uwagi na obecnej potrzebie, np. podczas trwania spotkania/sesji terapeutycznej. Ważne jest, aby pomagać osobie skrzywdzonej również w przezwyciężaniu lęku na rzecz normalizacji zachowań, które występują w zdrowej relacji.

Warto również zwrócić uwagę na napięcie w ciele i opowiedzieć o sposobach jego rozluźniania. Bardzo pomocna jest edukacja w sposobie oddychania i chodzenia. Otóż osoby okaleczone psychicznie często mają płytki oddech i przygarbioną postawę (ramiona są wygięte w łuk, a głowa i wzrok są spuszczone w dół). Jest to spowodowane odczuwaniem nieustającego niepokoju, lęku i zagrożenia. 

W konsekwencji wraz z umysłem cierpi całe ciało.

Kolejnym sposobem przyspieszania procesu zdrowienia jest spisanie przez osobę cierpiącą negatywnych określeń, które kojarzą się jej z agresorem lub określeń, które bezpośrednio od niego słyszała. Ważne jest, aby podczas pracy terapeutycznej/warsztatowej dokonała zniszczenia zapisanych wyrażeń, słów lub zdań. Nie jest wskazane, aby te karteczki z notatkami zachowała przy sobie, ponieważ w ten sposób nie stworzymy warunków do pełnego wyrażenia przez nią gniewu. 

Warto, aby taka osoba przeanalizowała wszystkie swoje dotychczasowe emocje, jakich doświadczyła w trakcie trwania związku/małżeństwa. Najlepiej sprawdza się psychodrama w terapii grupowej lub jeśli nie jest to możliwe, warto wykorzystać inne metody, np. rysowanie, napisanie wiersza lub piosenki. Bardzo dobrze sprawdza się również metoda pracy z symbolem, zwłaszcza u osób emocjonalnie zablokowanych. Ogólnie praca z emocjami za pomocą różnych form twórczości artystycznej jest niezwykle cenną metodą docierania do własnych emocji oraz ich bezpośredniego wyrażania.

Wszystkie ćwiczenia związane z procesem emocjonalnej odbudowy osoby skrzywdzonej wykonuje się w dowolnym czasie. Ważne jest bowiem poczucie bezpieczeństwa i komfortu bez poczucia winy i presji ze strony pomagającej/pomagającego.

Istotnym aspektem dla osoby, która żyła w przemocy jest doświadczenie samowspółczucia. Tym samym możliwe jest uruchomienie procesu i wzmacnianie umiejętności uspokajania siebie i wspierania. Niestety na skutek przemocy, a w szczególności przemocy emocjonalnej, nasila się tendencja do samokrytyki i obwiniania. Stąd wytworzenie u osoby skrzywdzonej życzliwości i spójności w relacji z samą sobą jest niezwykle ważnym etapem zdrowienia. 

W tym celu wykorzystuje się technikę np. napisania listu do siebie samego. Zwraca się uwagę, aby osoba pisząca do siebie list wyraziła w nim uczucia, refleksje i słowa nadziei, w taki sposób, w jaki zrobiłaby to dla kogoś bliskiego.

Podsumowanie

Praca z osobą doświadczającą przemocy emocjonalnej to długi, a zarazem skomplikowany proces zmierzający do odzyskania równowagi psychicznej i polepszenia stanu zdrowia psychicznego. Przyglądając się zjawisku przemocy emocjonalnej z perspektywy specjalistów z obszaru zdrowia psychicznego, wiemy jak ważne jest również wsparcie najbliższych i współpraca różnych instytucji, fundacji i stowarzyszeń wspierających rodziny z problemem przemocy. 

Przedstawione formy wsparcia umożliwią pacjentowi/ klientowi wprowadzenie zmian w swoim życiu. Istotne jest, by pacjent/klient był świadomy i dobrze zrozumiał sytuację, w której się znalazł. Zrozumienie i świadomość występujących procesów jest podstawowym i kluczowym elementem powrotu do równowagi psychicznej i odzyskiwania zdrowia.

Bibliografia:

Comito T. (2021). Przemoc, której nie widać. Jak rozpoznać i przerwać cykl przemocy psychicznej. Przeł. S. Pikiel. Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Sopot.

Covey S. (2012). 7 nawyków skutecznego działania. Przeł. I. Majewska-Opiełka. Dom Wydawniczy Rebis, Poznań.

Van Der Kolk B. (2018). Strach ucieleśniony. Mózg umysł i ciało w terapii traumy. Przeł. M. Załoga. Czarna Owca, Warszawa.

Sylwia Kita – dr nauk humanistycznych, psycholożka, certyfikowana psychoterapeutka, certyfikowana psychoterapeutka par, socjoterapeutka, autorka książek, rozdziałów w monografiach oraz artykułów naukowych z obszaru zdrowia psychicznego i interwencji kryzysowej.

Dawid Pudło – student psychologii oraz analityki i kreatywności społecznej na Uniwersytecie im. Jana Długosza w Częstochowie.

Artykuł pochodzi z czasopisma „Niebieska Linia" nr 3/140/2022

Inne z kategorii

Rola świadka w zatrzymaniu przemocy w rodzinie (6/107/2016)

13.05.2025

 

Piotr Antoniak

Celem artykułu jest zachęcenie osób zajmujących...

czytaj dalej

Po-traumatyczne budowanie relacji w rodzinie (6/125/2019)

02.12.2025

Dorota Dyjakon

W praktyce terapeutycznej, jak i w życiu spotyka...

czytaj dalej