Binarna przemoc – czyli o przemocy wobec kobiet ciężarnych (1/114/2018)
Aktualności
Małgorzata Przybysz-Zaremba
Szok po pierwszym pobiciu trwa dziesięć dni, po drugim – pięć, po trzecim zachowujesz się tak, jakby nic się nie stało.
Przemoc wobec kobiet, szczególnie wobec kobiet w ciąży staje się problemem, który jest obecny na całym świecie1. Badania prowadzone w różnych krajach pokazują zróżnicowane wskaźniki, które kształtują się na poziomie od 4 do 40% (Hüseyin Cengiz i in., 2014, s. 74). Wskazuje się, że jest to problem złożony, wymagający wielu zabiegów i działań diagnostyczno-terapeutycznych.
Sprawozdanie Agencji Praw Podstawowych Unii Europejskiej (FRA) przedstawia wyniki najbardziej obszernych badań na szczeblu unijnym, w którym uczestniczyło ponad 42 tys. kobiet z 28 krajów UE2. W badaniu (2013 rok) zostały przeprowadzone wywiady bezpośrednio z kobietami doświadczającymi przemocy (średnio 1500 wywiadów w każdym z krajów). W dokumencie opublikowano dane dotyczące przemocy wobec kobiet. Przedstawiają się one następująco:
- Przemoc fizyczna – około 13 milionów kobiet w UE doświadczyło przemocy fizycznej w okresie 12 miesięcy poprzedzających przeprowadzenie rozmów w ramach badania. Liczba ta odpowiada 7% wszystkich kobiet w wieku 18-74 r.ż. w UE.
- Przemoc seksualna – około 3,7 miliona kobiet w UE doświadczyło przemocy seksualnej, w okresie 12 miesięcy poprzedzających przeprowadzenie rozmów w ramach badania. Liczba ta odpowiada 2% wszystkich kobiet w wieku 18-74 r.ż. w UE.
- Jedna na 20 kobiet (5%) padła ofiarą gwałtu od momentu ukończenia 15. roku życia. W niektórych państwach członkowskich UE definicja prawna gwałtu wykracza poza przypadek użycia siły fizycznej przez sprawcę. Dlatego też skala zjawiska gwałtu w UE może być większa, niż przedstawiona wartość 5%.
- 18% kobiet w UE doświadczyło prześladowania po ukończeniu 15. roku życia, przy czym 5% kobiet doświadczyło prześladowania w okresie 12 miesięcy poprzedzających przeprowadzenie badania. Odsetek ten odpowiada 9 milionom kobiet w UE.
- Około 12% kobiet stwierdziło, że doświadczyło pewnej formy wykorzystywania seksualnego ze strony osoby dorosłej przed ukończeniem 15. roku życia, co odpowiada 21 milionom kobiet w UE.
Jeśli chodzi o dane dotyczące przemocy wobec kobiet ciężarnych, to raport wskazuje, że 42% kobiet w UE doświadczyło przemocy ze strony ówczesnego partnera, a 20% z nich doświadcza jej również ze strony obecnego partnera3.
W literaturze przedmiotu czytamy, że „częstość współwystępowania przemocy podczas ciąży wynosi około 1-25% (WHO, 2005; Kiss, Schraiber, Heise, Zimmerman, Gouveia, Watts, 2012, s. 1172-79). Kobiety doświadczające przemocy w ciąży zgłaszają, że były również jej ofiarami przed ciążą (Associac¸ão Brasileira de Empresas de Pesquisas). W niektórych przypadkach krzywdzenie rozpoczyna się po raz pierwszy, kiedy kobieta jest w ciąży (tamże). Sprawcami przemocy są przede wszystkim partnerzy lub mężowie. Zdarza się również, że sprawcami przemocy są rodzice, zwłaszcza gdy ciężarna mieszka wraz z nimi (Jasinski, 2004, s. 47-64). Najwięcej badań dotyczących przemocy wobec kobiet w ciąży dotyczy przemocy fizycznej i rodzaju doznawanych urazów. Do najczęstszych urazów zalicza się stłuczenia, otarcia, skaleczenia, złamania oraz zwichnięcia. Natomiast najczęstsze miejsca doznawanych urazów, to: okolice szyi, ramion, przedramion oraz twarzy (Schraiber i in., 2010, s. 658-666).
Przemoc emocjonalna jest również powszechną formą krzywdzenia ciężarnych. Badania wykazały, że zmniejszenie częstości przemocy fizycznej wiąże się z jednoczesnym nasileniem krzywdzenia psychicznego (Kline, 2016). Z kolei wykorzystywanie seksualne ze strony partnera przeważnie nie występuje jako jedyna forma przemocy, najczęściej połączona jest z krzywdzeniem fizycznym (Byrne, 2012).
W Stanach Zjednoczonych przemocy doświadcza 1,5 miliona kobiet, z czego 324 tys. doświadcza jej także w czasie ciąży (Centrum Kontroli Chorób i Zapobiegania (CDC), 2013). Badacze amerykańscy wskazują, że przyczyną przemocy doświadczanej przez kobiety ciężarne są przejawiane przez nie zaburzenia psychologiczne i emocjonalne, które współwystępują z przemocą fizyczną lub seksualną (Ari i in., 2016, s. 28-45).
W Japonii przemoc werbalna i fizyczna dotyka prawie 11% kobiet w okresie ciąży, przemoc emocjonalna dotyczy 28,4% kobiet, przemoc seksualna – 8% kobiet. Do głównych czynników nadużyć, jakich doświadczają kobiety w czasie ciąży, zalicza się niski poziom wykształcenia partnera/partnerki, który/-a jest sprawcą przemocy (Dumitrescu i in., 2017).
O ile na świecie wciąż trwa epidemia przemocy wobec kobiet, o tyle w Ameryce Łacińskiej można już mówić o pandemii. Skala ataków jest tak duża, że rządy niektórych państw kontynentu wprowadziły nawet do swoich kodeksów karnych specjalne pojęcie: feminicidio, czyli kobietobójstwo. Niestety, nawet zaostrzenie prawa nie poprawiło rzeczywistej sytuacji wielu kobiet. W krajach latynoskich przemocy we własnym domu doświadcza od 30 do 60% kobiet. I tak na przykład, w Peru ofiarą przemocy domowej padają trzy kobiety na pięć (61%), a na Kostaryce sześć na dziesięć (58%), w Boliwii przez własnego partnera krzywdzona fizycznie lub seksualnie była/jest co druga kobieta, w Meksyku, Kolumbii i Ekwadorze co trzecia, na Dominikanie – co piąta. Na całym kontynencie połowa kobiet jest też molestowana psychicznie. Od 28 do 64% ofiar w ogóle nie szuka żadnej pomocy, nawet najbliższej przyjaciółce czy krewnej nie ujawnia, jaki dramat przeżywa we własnym domu. Na poziomie europejskim tylko 33% kobiet doznających przemocy kontaktowało się z Policją lub innymi organizacjami po najgorszym incydencie związanym z przemocą4.
Podsumowując, wskaźnik przemocy wobec kobiet ciężarnych jest różny w każdym z krajów. Zależy to od wielu czynników mikro- i makrospołecznych, w tym m.in. od osobowości i sytuacji, w której znajduje się kobieta doświadczająca przemocy. Ponadto, przemoc wobec kobiet ciężarnych jest trudna do dokładnego zmierzenia. Wynika to z faktu, że niektóre kobiety nie chcą ujawniać, że są ofiarami przemocy.
Skutki przemocy wobec kobiet ciężarnych
Niektóre badania wskazują, że przemoc domowa/przemoc wobec partnerów intymnych i wypadki samochodowe to najczęstsze przyczyny urazów, jakich doznają kobiety w ciąży (Dumitrescu i in., 2017). Skutków przemocy doświadczanej przez kobiety ciężarne jest bardzo wiele. Ich wymiar zależy od wielu czynników, pośród których istotnym jest psychika kobiety (odporność psychiczna), warunki ekonomiczne, w jakich przebywa kobieta i wsparcie innych członków rodziny. Przeżywany przez kobietę ciężarną stres, związany z doświadczaniem różnych form przemocy, powoduje negatywne konsekwencje zarówno dla samej kobiety, jak i dla dziecka. Skutkami przemocy w tym kontekście, mogą być:
- zwiększona liczba poronień samoistnych, porodów przedwczesnych, komplikacji w ciąży (przedwczesne odklejenie łożyska, przedwczesne odpłynięcie płynu owodniowego, krwawienia),
- wyższy odsetek śmiertelności wewnątrzmacicznej lub okołoporodowej dziecka,
- urodzenie dziecka z niską masą urodzeniową i wadami wrodzonymi,
- zwiększona zachorowalność dziecka,
- zaburzenia rozwoju fizycznego lub psychicznego dziecka (Makara-Studzińska, Sulima, Lewicka, 2013, s. 177-180).
Do skutków przemocy wobec kobiet ciężarnych zalicza się także zwiększone ryzyko wystąpienia depresji poporodowej i zaburzenia stresu pourazowego. Badania prowadzone w tym zakresie wskazują na konieczność objęcia kobiet szerokim systemem wsparcia. Zaleca się w tym przypadku m.in. identyfikację zapotrzebowania ilościowego i jakościowego wsparcia, a także źródła jego pochodzenia. Są to niezbędne elementy przy opracowywaniu holistycznego modelu opieki nad ciężarną, wobec której stosowana była przemoc (Makara-Studzińska i in., 2013, s. 177-180).
Badacze amerykańscy wskazują, że kobiety ciężarne, które doświadczają przemocy, są narażone na duży stres i lęk związany z ryzykiem pojawienia się różnego rodzaju zagrożeń dla prawidłowego przebiegu ciąży oraz powikłaniami w okresie noworodkowym i przedwczesnym porodem (Kendall-Tackett, 2007; Littleton, Bye, Buck & Amacker, 2010; Tegethoff, Greene, Olsen, Meyer & Meinlschmidt, 2010) w porównaniu z kobietami, które w czasie ciąży nie doświadczają przemocy (w tej grupie kobiet śmiertelność noworodków jest także niższa). Przemoc, jakiej doświadcza kobieta w czasie ciąży wpływa także traumatyzująco na niemowlę – objawy tego urazu manifestują się w ciągu pierwszego roku życia (Lannert i wsp., 2014). Badania przeprowadzone przez Romero-Gutie’rreza i wsp. (2011, s. 750-753) wykazały, że u kobiet, które doświadczały przemocy seksualnej w ciąży częściej występowały komplikacje związane z ich późniejszym funkcjonowaniem w roli matki, natomiast u ciężarnych, które doświadczały przemocy psychicznej, częściej występowały komplikacje z dzieckiem.
Ponadto kobiety, wobec których stosowana jest przemoc, częściej doznają lęku, są depresyjne, nie akceptują ciąży, bardziej boją się porodu i podjęcia roli matki aniżeli kobiety, które tej przemocy nie doświadczają (WHO, 2005). Warto również wskazać, że kobiety, które doświadczają przemocy, są bardziej narażone na złe funkcjonowanie społeczne (Cohen & Maclean, 2004), niezamierzoną ciążę, opóźnioną opiekę prenatalną i ryzykowne zachowania takie, jak: palenie papierosów, nadużywanie alkoholu i narkotyków (Centrum Zwalczania i Zapobiegania Chorobom (CDC, 2013). W niektórych krajach kobiety ciężarne były 1,5 razy bardziej narażone na zarażenie się wirusem HIV i 1,6 razy syfilisem.
Bezpośrednie doznawanie przemocy fizycznej, np. uderzenie kobiety w brzuch czy nadużycia seksualne prowadzą do powikłań ciąży, takich jak: odklejenie łożyska, skurcze macicy, przedwczesne pęknięcie błon i infekcje narządów rodnych (Dumitrescu i in., 2017). Kobiety w ciąży doznające przemocy są narażone na trzy razy większe ryzyko śmierci (Boy & Salihu, 2004), na dwukrotnie większe ryzyko zapalenia błony otaczającej płód (Lipsky, Holt, Easterling i Critchlow, 2003), a także większe prawdopodobieństwo zgonu noworodka (Berenson, Weimann, Wilkinson, Jones, Anderson, 1994; Sakar, 2008). Ponadto, przemoc zwiększa koszty opieki zdrowotnej bezpośrednio związanej z leczeniem urazów doświadczanych przez kobiety oraz pośrednio, poprzez większe wykorzystanie innych usług medycznych (Chambliss, 2008).
Mimo iż wskaźnik przemocy wzrasta, to jednak nadal brakuje badań, które dotyczyłyby stanu zdrowia kobiet (w tym ciężarnych) doświadczających przemocy, a także ich potrzeb, doświadczeń i wyników ciąży (Signore, Spong, Krotoski, Shinowara i Blackwell, 2011), co też – należy podkreślić – w pewnym stopniu utrudnia wprowadzenie zmian w przepisach polityki pomocowo-wspierającej ofiary (Mwachofi i in., 2016, s. 28-45).
Światowa Organizacja Zdrowia wskazuje, że w niektórych krajach, jak np. Turcja, niektórzy specjaliści ochrony zdrowia uważają, że intymna agresja i przemoc wobec partnera to kwestia wyłącznie małżeńska, a kobieta, która jej doświadcza nie jest przygotowana do radzenia sobie z tą sytuacją. Również służby medyczne nie mają wystarczającej wiedzy, jak należy postępować w takich sytuacjach.
Pomoc i wsparcie dla kobiet ciężarnych doświadczających przemocy
Dokonując przeglądu literatury, a szczególnie stanu badań dotyczących przemocy wobec kobiet ciężarnych, można zauważyć, że dostępnych jest wiele różnorodnych form pomocy i wsparcia. Zanim jednak specjalistyczna pomoc i wsparcie zostanie udzielone, warto dokonać holistycznej diagnozy źródeł przemocy. W przypadku kobiet w ciąży, należy zwrócić uwagę na następujące czynniki: codzienne życie kobiet w ciąży (np. kobiety palące tytoń w okresie ciąży), źródła stresu (np. problemy finansowe, brak wsparcia społecznego, kwestie prawne itp.), które mogą być skutkiem intymnej przemocy ze strony partnera. Dostawcy usług medycznych powinni mieć na względzie fakt, że przemoc ze strony partnera jest ogromnym źródłem stresu dla kobiet ciężarnych, który może doprowadzić do poronień, uszkodzeń płodu czy przedwczesnego urodzenia dziecka. Dlatego bardzo istotne w udzielaniu pomocy jest stwarzanie kobietom ciężarnym sytuacji do „opowiadania o swoim życiu”, które może specjalistom ułatwić znalezienie niezbędnych zasobów (rodzinnych), a także pokonanie przez kobiety barier izolacyjnych (Bhandari i in., 2008, s. 492-501).
Bardzo istotne jest tu wsparcie kobiet, które (definiowane za: Sęk, 2001, s. 13-32) oznacza „rodzaj interakcji podjętej przez jedną lub dwie osoby w sytuacji problemowej, w której dochodzi do wymiany informacyjnej, emocjonalnej lub instrumentalnej. Wymiana ta, może być jednostronna lub dwustronna, może być stała lub zmieniać się, w takim układzie znajduje się osoba pomagająca i odbierająca wsparcie. Aby taka wymiana była skuteczna, konieczna jest spójność między potrzebami biorcy a rodzajem udzielanego wsparcia. Wyróżnia się różne rodzaje wsparcia społecznego: wsparcie emocjonalne, informacyjne, instrumentalne oraz wartościujące”. Ważne jest, aby wsparcie miało szeroki wymiar, a więc występowało zarówno w obszarze rodzinnym, jak i społecznym.
W jednym z badań dokonano analizy związku między wsparciem rodzinnym a zdrowiem psychicznym kobiet ciężarnych doświadczających przemocy (przemoc interpersonalna (IPV)). Dociekano, w jaki sposób wsparcie rodzinne może wpływać na zdrowie psychiczne kobiet (białych i czarnych) doświadczających przemocy interpersonalnej. Z badań wynika, że każda forma wsparcia rodzinnego wzmacniała poczucie psychiczne kobiet ciężarnych, doświadczających przemocy i zmniejszała poczucie lęku i stresu (Jones, Shallimar i in., 2005, s. 97-108).
Przechodząc do wsparcia społecznego, należy wskazać, że dotyczy ono różnych oferowanych zasobów, poprzez sieć społeczną, osobom, które tego wsparcia potrzebują. Badania prowadzone w tym kierunku wskazują, że wsparcie społeczne jest czynnikiem chroniącym przed przemocą fizyczną (Taillieu i in., 2010, s. 14-35). Skuteczność wsparcia ujawnia się m.in. we wzmacnianiu jednostki w radzeniu sobie ze stresem; w neutralizacji negatywnych wpływów na jednostkę; w zmniejszaniu poziomu postrzegania przez osobę doświadczającą przemocy stresu; nabywaniu przez ofiarę umiejętności radzenia sobie z problemami i trudnościami oraz we wzmacnianiu jej samooceny (Makara-Studzińska i in., 2013, s. 177-180).
Analizując natomiast pomoc i wsparcie ofiary w kontekście medycznym – niezbędne jest odpowiednie przygotowanie personelu medycznego, m.in. w zakresie umiejętności oceny stanu psychicznego kobiety oraz wiedzy w zakresie postępowania z osobą, wobec której zastosowana została przemoc (Sęk, Cieślak, 2006, s. 11-29).
Istotną formą pomocy jest opieka psychoterapeutyczna dla skrzywdzonych kobiet – psychoterapia indywidualna, psychoterapia grupowa, medytacja, techniki relaksacyjne, wizualizacja, praca nad redukcją doświadczanego stresu oraz poprawą psychicznego komfortu życia. Ze względu na poważne konsekwencje przemocy, jakich doświadczają kobiety ciężarne i ich dzieci, istotne znaczenie ma również opracowanie sposobu postępowania, zmierzającego do zmniejszenia odczuwanego przez pacjentki „upośledzenia” wywołanego skutkami przemocy (Romero-Gutierrez i in. 2011, s. 750-753). W tym przypadku, jako propozycje można wysunąć: wprowadzenie określonych pytań dotyczących przemocy do standardu opieki perinatalnej; szeroką działalność profilaktyki przemocy, która powinna dotyczyć m.in. nauki zawodu, planowania rodziny, poprawy świadomości społecznej skierowanej głównie do kobiet z grup wysokiego ryzyka; kształcenie personelu w zakresie właściwego sposobu postępowania z osobą będącą ofiarą przemocy (Makara-Studzińska i in., 2013, s. 177-180).
Podsumowując, pomoc i wsparcie dla kobiet ciężarnych doświadczających przemocy powinna mieć wymiar holistyczny i obejmować nie tylko osobę doświadczającą przemocy, ale również jej najbliższe środowisko, tj. osoby, które współmieszkają z nią (rodzinę), w tym również sprawcę przemocy. Kobiety ciężarne – jako ofiary przemocy – powinny zostać wyodrębnione jako „specjalna grupa”, której wsparcie powinno być priorytetem systemu usług medycznych, a jego głównym celem zapewnienie bezpieczeństwa i poprawa komfortu psychicznego życia kobiet.
BIBLIOGRAFIA
Associac¸ão Brasileira de Empresas de Pesquisas. Crite´rio de Classificac¸ão Econoˆmica Brasil. 2010. São Paulo: ABEP; 2010. Available: file:///D:/ed%20wilson/Downloads/03_cceb_2012_base_lse_2010. pdf.;
Bhandari S, Ellis KK, Ball K, Everett K, Geden E, Bullock L, Comparative analyses of stressors experienced by rural low-income pregnant women experiencing intimate partner violence and those who are not. Journal Of Obstetric, Gynecologic, And Neonatal Nursing: JOGNN [J Obstet Gynecol Neonatal Nurs] 2008 Jul-Aug; Vol. 37 (4), pp. 492-501.
Byrne BM., Structural equation modeling with Mplus: basic concepts, applications and programming. New York: Routledge; 2012.
Dumitrescu E. M., Gheorman V., i in., Consequences of intimate partner violence against pregnant women and the involvement of health care providers, PRACTICA MEDICALÅ – VOL. 12, NR. 2(50), AN 2017.
https://wiadomosci.wp.pl/porazajaca-skala-przemocy-wobec-kobiet-w-ameryce-lacinskiej-6027702122689665a (dostęp. 18.11.2017).
Jasinski JL., Pregnancy and domestic violence: a review of the literature. Trauma, Violence, & Abuse. 2004 Jan; 1: 47–64.
Jones, Shallimar M., Bogat, G. Anne, Davidson, II, William S., Eye, Alexander von, Levendosky, Alytia, Family Support and Mental Health in Pregnant Women Experiencing Interpersonal Partner Violence: An Analysis of Ethnic Differences. American Journal of Community Psychology. Sep2005, Vol. 36 Issue 1/2, p. 97-108.
Kishor S, Johnson K., Profiling domestic violence: a multi-country study. Calverton, Maryland: ORC Macro; 2004. Available: http://dhsprogram.com/pubs/pdf/od31/od31.pdf.
Kiss L, Schraiber LB, Heise L, Zimmerman C, Gouveia N, Watts C., Gender-based violence and socioeconomic inequalities: does living in more deprived neighbourhoods increase women’s risk of intimate partner violence? Soc Sci Med. 2012; 74(8): 1172–79. doi: 10.1016/j.socscimed.2011.11.033 PMID: 22361088.
Kline RB., Principles and practice of structural equation modeling. New York: The Guilford Press; 2016.
Makara-Studzińska M., Sulima M., Lewicka M., Przemoc domowa wobec kobiet ciężarnych a potrzeba wsparcia – przegląd literatury, Hygeia Public Health 2013, 48(2): 177-180.
McFarlance J, Campbell JC, Sharps P, Watson K., Abuse during pregnancy and femicide: urgent implications for women’s health. Obstet Gynecol 2002, 100 (1): 27-36.
Mwachofi, Ari K., Violence Against Pregnant Women with Disabilities, Journal of Health Disparities Research and Practice Volume 9, Issue 2 Summer 2016, pp. 28-45.
Programa das Nac¸ões Unidas para o Desenvolvimento, Instituto de Pesquisa Econoˆmica Aplicada, Fundac¸ão João Pinheiro. Perfil municipal: Ribeirão Preto, SP. Base de dados: Atlas do desenvolvimento humano do Brasil 2013 [internet]. Accessed: http://www.atlasbrasil.org.br/2013/pt/perfil_m/ ribeirao-preto_sp. (dostęp. 10.10.2017).
Romero-Gutierrez G, Cruz-Arvizu VH, Regalado-Cedillo CA, et al., Prevalence of violence against pregnant women and associated maternal and neonatal complications in Leon, Mexico. Midwifery 2011, 27: 750-753.
Schraiber LB, Latorre MRDO, Franc¸a Ju´nior I, Lucas AFP., Validade do instrumento WHO VAW para estimar violência de gênero contra a mulher. Rev Sau´de Pu´blica. 2010; 44: 658–666.
Sęk H, Cieślak R., Wsparcie społeczne – sposoby definiowania, rodzaje i źródła wsparcia, wybrane koncepcje teoretyczne [w:] Wsparcie społeczne, stres i zdrowie, Sęk H, Cieślak R. (red). PWN, Warszawa 2006: 11-29.
Sęk H., O wieloznacznych funkcjach wsparcia społecznego [w:] Psychologia kliniczna i psychologia zdrowia, Sęk H, Cierpiałowska L (red). Humaniora, Poznań 2001: 13-32.
Taillieu TL, Brownridge DA, Violence against pregnant women: prevalence, patterns, risk factors, theories, and directions for future research. Aggression and Violent Behavior. 2010; 15: 14–35.
WHO multi-country study of women’s health and domestic violence against women: summary report of initial results on prevalence, health outcomes and women’s responses (2005). Geneva: World Health Organization; 2005. Available: http://www.who.int/gender/violence/who_multicountry_study/summary_ report/summary_report_English2.pdf; (dostęp. 10.09.2017).
World Health Organization. Estudo multi-paı´ses sobre sau´de da mulher e violência dome´stica. Geneva: World Health Organization; 2005.
_____________
1. Tekst stanowi rozszerzony materiał (referat) wygłoszony podczas Ogólnopolskiej Konferencji naukowej pt. Przemoc domowa. Perspektywa psychologiczna, społeczna i prawna, 17-18 października 2017 r. Warszawa. Konferencja organizowana przez PARPA. 2 Źródło: file:///C:/Users/user/Downloads/fra-2014-vaw-survey-factsheet_pl%20(1).pdf (dostęp w dniu: 14.10.2017).
2. Źródło: file:///C:/Users/user/Downloads/fra-2014-vaw-survey-factsheet_pl%20(1).pdf (dostęp w dniu: 14.10.2017).
3. Źródło: file:///C:/Users/user/Downloads/fra-2014-vaw-survey-factsheet_pl%20(1).pdf (dostęp w dniu: 14.10.2017).
4. https://wiadomosci.wp.pl/porazajaca-skala-przemocy-wobec-kobiet-w-ameryce-lacinskiej-6027702122689665a (dostęp w dniu: 18.11.2017).
