Czas mężczyzn

Aktualności

31.10.2009

Niebieska Linia 5/2009

Prawo nie jest tworem neutralnym płciowo. Tworzone przez mężczyzn w dominującej męskiej kulturze, nastawione jest głównie na ochronę ich interesów.

Tytuły międzynarodowych aktów prawnych poświęconych zwalczaniu i zapobieganiu przemocy, zajmują kilka stron. Jeśli dołożyć do tego krajowe ustawy, powstaje spory zbiór. Przemoc ta nazywana jest niekiedy przemocą w rodzinie, w bliskich związkach, przemocą wobec kobiet i dzieci, rzadziej przemocą (tylko) wobec kobiet. O mężczyznach w tych tytułach ani słowa, choć rzecz najczęściej ich właśnie dotyczy. Powstaje pytanie, o czym to świadczy? To, że jest tych konwencji, ustaw, rekomendacji aż tyle, i to, że o mężczyznach się w nich milczy?

Czy wielość aktów oddaje lata wysiłków feministek, co światlejszych prawodawców i działaczy praw człowieka, które sprawiły, że dostrzeżono problem? Czy też świadczy o tym, że nadal nie sposób się z nim uporać? Niepokojące, także przez swoją powszechność, jest zjawisko tworzenia nowego prawa, gdy praktyka nie przynosi spodziewanych efektów, w nadziei, że nowe przepisy same przez się coś zmienią. Nieźle wpływa to na samopoczucie prawodawców, niekoniecznie na poprawę praktyki. Czy z podobnym procesem mamy do czynienia w przypadku aktów nastawionych na zwalczanie i zapobieganie przemocy?

W 2007 roku Rada Europy wydała Rekomendacje CM/Rec (2007) 17 o Standardach i Mechanizmach Zapewnienia Równości Genderowej. Bezpośrednio odniosła się w nich do przemocy wobec kobiet. Rekomendacje wskazują na najróżniejsze formy przemocy doświadczanej przez kobiety: seksualną, fizyczną, psychologiczną, w rodzinie, w domu, i poza rodziną i domem, seksualne molestowanie w trakcie konfliktów zbrojnych i sytuacji postkonfliktowych, w środowisku instytucjonalnym i w postaci nierespektowania praw i swobód reprodukcyjnych, mutylacje żeńskich organów, przestępstwa popełniane na kobietach w imię honoru, przymusowe i zawierane we wczesnym wieku małżeństwa oraz ogólnie tradycyjne praktyki szkodliwe dla kobiet i dziewczynek.

Przemoc wobec kobiet, co rekomendacje powtarzają za wieloma poprzednimi dokumentami, jest jednym z najpoważniejszych naruszeń praw człowieka i podstawowych wolności oraz przeszkodą w korzystaniu z tych praw. Tyle że prawa człowieka to ten wąski wycinek praw, który reguluje stosunki między władzą i jednostką. Przemoc, o której tu mowa, jest dodatkowo czymś wyjątkowym w tym sensie, iż to na władzy, wraz z przyjęciem zobowiązania, spoczywa obowiązek dopilnowania, aby nie tylko w relacjach władza - jednostka, ale także w relacjach prywatnych między jednostkami nie dochodziło do przemocy wobec kobiet.

Z naruszaniem praw człowieka bezpośrednio przez władzę mamy do czynienia wszędzie tam, gdzie ustawodawstwo i towarzysząca mu praktyka ograniczają prawa reprodukcyjne kobiet¹, przyzwalają na przemoc seksualną w miejscu pracy, czy tworzą przepisy, które sprzyjają bezkarności, np. sprawców gwałtów². Ma to miejsce także wtedy, gdy istniejące standardy tworzenia i stosowania prawa oraz polityka społeczna i karna nie przeciwdziałają skutecznie przemocy stosowanej w relacjach prywatnych. Nie dotyczy więc to zachowań chuligana na ulicy, ale zachowań podejmowanych przez osoby często najbliższe w warunkach, w których mamy prawo oczekiwać bezpieczeństwa, wsparcia, uznania, a tymczasem spotyka nas przemoc, poniżenie i niszczenie.

O czym jednak mówimy, używając takich słów, jak przemoc fizyczna, poniżenie, niszczenie? Tylko z pozoru wydawałoby się, że to proste. Wystarczy wziąć dowolną książkę poświęconą przemocy wobec kobiet, napisaną z perspektywy ofiar, by odtworzyć, odmalować i wyliczyć ciąg zdarzeń pojedynczych i powtarzających się. Nawet bez szczególnej empatii bicie po głowie, przywiązywanie do kaloryfera, przypalanie, gwałty i okaleczanie nie zostaną uznane za przejaw naturalnych" sposobów rozwiązywania konfliktów rodzinnych. Jednak gdy używamy takich pojęć, jak: awantury, poniżanie, lekceważenie, upokarzanie, kontrolowanie, izolowanie, nadopiekuńczość, zależność ekonomiczna, szarpanie, zamykanie, szturchanie czy potrząsanie - okazuje się, iż są one nie tylko stopniowalne, ale i ich znaczenie jest uzależnione. Od czego? Od tego czyj interes i czyją wrażliwość bierzemy pod uwagę.

Czy prawo ma płeć?

Catharine MacKinnon słusznie uznawana jest za jedną z najbardziej zasłużonych prawniczek. Skutecznie wywalczyła to, że wiele praw kobiet sformułowano i egzekwuje się je z uwzględnieniem wartości ważnych dla kobiet. Wykazała też, że to, co wcześniej określano procesem równouprawnienia kobiet, było zaledwie podciąganiem" kobiet do korzystania z praw, jakie mężczyźni stworzyli, mając na uwadze swój interes. Jednocześnie prawo to nazywali powszechnym i neutralnym płciowo. MacKinnon do sukcesów zalicza dostrzeżenie i wyeksponowanie kulturowej płci samego prawa. Tego, że prawo jest konstruktem stworzonym przez mężczyzn, dla mężczyzn, w interesie mężczyzn, wspierające mężczyzn, często z pominięciem interesów kobiet³. Bez tego nie byłoby możliwe rozpoznanie molestowania seksualnego i przemocy seksualnej, nadanie zjawiskom nazwy i uznanie ich za dyskryminację ze względu na pleć. Nie przyjęto by wielu ustaw bezpośrednio lub pośrednio odnoszących się do przeciwdziałania przemocy wobec kobiet, i nie doszłoby do uznania przez Amerykański Kongres w ustawie Violence Against Women Akt (VAWA - ustawa przeciwko przemocy wobec kobiet), iż zgwałcenie i pobicia są przemocą motywowaną ze względu na pleć (gender-motivated violence). Nie zdemaskowano by pornografii.

Tymczasem dzięki dostrzeżeniu kulturowej płci prawa pozbawiono je pozy estetyki i erotyzmu i dostrzeżono w nim w końcu mizoginiczną praktykę paradującą w masce konstytucyjnie zagwarantowanego prawa do wolności wypowiedzi i artystycznej ekspresji. Prostytucję zaś uznano za jedną z form przemocy i naruszenia praw człowieka wobec pociąganych do odpowiedzialności karnej osób, najczęściej kobiet i dziewczynek wykorzystywanych do prostytucji.

Nadal jednak pozostaje problem przemocy wobec kobiet i nieobecności mężczyzn, zarówno w treści przepisów, jak i w trakcie dyskusji nad zjawiskiem. Co musi się stać, aby przepisy skierowane przeciwko sprawcom przemocy wobec kobiet prowadziły w efekcie do jej zapobiegania i skutecznego karania sprawców? Co musi się stać, skoro nie pomoże sama wiedza o tym, że prawo nie jest tworem neutralnym płciowo, a tworzone przez mężczyzn w dominującej męskiej kulturze, nastawione jest głównie na ochronę męskich interesów?

Jorgen Lorentzem z Centrum Studiów Gender na Uniwersytecie w Oslo proponuje nazywać rzecz po imieniu i mówić o przemocy stosowanej przez mężczyzn, bo z tym mamy główny problem tam, gdzie rzecz nazywana jest przemocą wobec kobiet lub przemocą w rodzinie. Kontynuując myśl, niemal ze złością zarzuca szwedzkim ustawom, że do jednego worka wrzucają szturchnięcia i ciężkie pobicia. Tym sposobem, zdaniem Lorentzem, zamiast wiedzy, produkuje się ideologię. Ważny krok, by w końcu zacząć mówić o mężczyznach, proponowany jest więc na męskich warunkach⁴. Przemocą ma być to, co mężczyźnie kojarzy się z silą i bólem. Perspektywa ofiary, którą przyjął szwedzki ustawodawca wprowadzając ustawę o integralności kobiet, jest uznana za pozbawioną sensu, skoro mężczyźni się z nią nie identyfikują⁵. Fakt, że można przyjąć inny niż męski punkt widzenia, uwzględnić inny niż męski poziom odczuwania i wytrzymałości na ból, zwyczajnie nie mieści się autorowi w głowie. Niemniej Lorentzem ma rację zauważając, że zajmując się przemocą z pomijaniem mężczyzn mamy ogromną wiedzę na temat kobiet doznających przemocy i tego, jak stereotypy na temat płci sprzyjają przemocy wobec kobiet; znacznie mniej jednak rozumiemy, w jaki sposób mężczyźni są produkowani" i reprodukowani" jako sprawcy przemocy. Publikacje i studia poświęcone zmianom, jakie muszą nastąpić w wychowaniu chłopców i promowaniu nowych wzorów męskości, które sprzyjają prewencji przemocy są dużo rzadsze niż te dotyczące anonimowo traktowanej przemocy wobec kobiet⁶.

Wstyd się przyznać

Nadszedł więc, jeśli zależy nam na skuteczności działań podejmowanych wobec przemocy, czas na mężczyzn. Określenie przydane zjawisku jako przemoc wobec kobiet czy przemoc w rodzinie już nie wystarczy. Pozostawienie sprawcy w cieniu, poza nawiasem dyskursu, czyni go niewidocznym i tym samym zwolnionym z odpowiedzialności za zachowanie, którego się dopuszcza. Pomijanie sprawcy odcina nas od stanu jego umysłu. Od wzorców tego, co normalne", naturalne" i poczucia bezradności, zagubienia, trudności w radzeniu sobie z emocjami, dla których nie ma on ani słów, ani kulturowych pozytywnych wzorców komunikowania się. Wreszcie ignorowanie mężczyzn sprawia, iż tracimy perspektywę istnienia strukturalnej legitymizacji przemocy.

Patriarchalna kultura sprzyja przekonaniu o tym, że normalne" i naturalne" jest, że kobieta służy do zaspokajania emocjonalnych, życiowych i seksualnych potrzeb mężczyzn. Kulturowo też ugruntowane jest identyfikowanie męskości z przemocą. Mężczyźni od urodzenia są postrzegani jako ci, którzy mogą i mają dopuszczać się przemocy. Rozwijana równolegle w społeczeństwie kultura wsparcia, pomocy i troski zarezerwowana jest tymczasem najczęściej tylko dla kobiet. Lorentzem zastanawia się, czy nie jest więc tak, że mężczyźni biją nie z powodu przepełniających ich uczuć agresji i dominacji, lecz przede wszystkim z braku zdolności do okazania empatii i opiekuńczości oraz braku umiejętności rozwiązywania konfliktów bez agresji. Okazuje się, że nie wystarczy zakazać, potrzeba również wskazać, czym zastąpić zwyczajowe zachowanie, które nagle spotyka się z potępieniem.

Badania, które opisuje Dean Ajduković potwierdzają trafność argumentów Lorentzema⁷. Mężczyźni znacznie powszechniej niż myślą, że ma to miejsce, potępiają przemoc wobec kobiet i równie często nie bardzo wiedzą, jak się zachować wobec przemocy stosowanej przez siebie i przez innych. Ajduković przytacza badania oceny społecznych wzorców zachowania w Chorwacji. W tym kraju powszechnie akceptuje się użycie siły dla osiągnięcia celu. Mężczyźni od dziecka uczeni są, że przemoc jest środkiem do rozwiązywania konfliktów i kontrolowania innych. Szczególnie przemoc wobec kobiet jest środkiem do potwierdzenia i ochrony ich męskości. I mimo to okazuje się, że pytani anonimowo, przyznają się do odczuwanego dyskomfortu, gdy rzecz dotyczy przemocy wobec kobiet; potępiają zarówno sprawców, jak i ich zachowanie. Nie okazują jednak tego sądząc, że są wyjątkami, że innym to nie przeszkadza. Strach przed ostracyzmem sprawia, że podtrzymywany jest mit samca zadowolonego z władzy, jaką sprawuje pięścią nad swoją kobietą. Tymczasem, odpowiadając anonimowo, mężczyźni przyznają, iż socjalizacja, która tępi emocje i promuje przemoc, nie jest dobra. Tego jednak też nie ujawniają wstydząc się ośmieszenia i przekonani, że są w takim myśleniu osamotnieni.

Ujawnienie tych badań uzmysławia, że dominacja i władza nie muszą stanowić trzonu męskiej socjalizacji. Mężczyźni nie mniej niż kobiety potrzebują i zyskują na dopuszczeniu do kultury promującej porozumienie bez przemocy. Wymaga to innego języka, odmiennych wzorów zachowań i tego, aby, gdy mowa o przemocy wobec kobiet i przemocy w rodzinie, zrobić miejsce sprawcom. Aby skutecznie przeciwdziałać przemocy wobec kobiet, potrzebny jest więc czas mężczyzn. Czas na naukę komunikacji bez przemocy, przyzwolenie na wrażliwość i okazywanie z empatii.

M. P.

Przypisy

¹ Przejawem naruszenia tego prawa jest brak powszechnej edukacji seksualnej, ograniczenia, także finansowe, w dostępności do środków antykoncepcyjnych, ustawowy, prawno-karny zakaz aborcji, niesprawna opieka ginekologiczno-położnicza, polityka społeczna dyskryminująca matki i ograniczająca dostęp do żłobków, przedszkoli i faktycznego dzielenia obowiązków rodzicielskich między rodzicami dziecka.

² Patrz art. 197 k.k. Polskie prawo wymaga wniosku o ściganie sprawcy od osoby pokrzywdzonej przestępstwem zgwałcenia.

³ Catharine MacKinnon, Women's lives, men's laws, The Belknap Press of Harvard University Press, Cambridge, Massachusetts 2005.

⁴ Jargen Lorentzem, Specificity of men's violence within the family regarding women, children and the elderly w: "Measures dealing with men perpetrators of domestic violence", EG-SEM-MV (2003) Proceedings, Strasburg 2003, s. 35-38.

⁵ Monika Płatek, Karno-prawne modele przeciwdziałania przemocy w rodzinie, Archiwum Kryminologii" T. XXIX-XXX, 2007-2008, s. 601-616.

⁶Patrz np. Donald Dutton, Przemoc w rodzinie, Diogenes, Warszawa 2001; Dan Kindlon, Michael Thompson, Sposób na Kaina. Jak chronić życie emocjonalne chłopców, Wydawnictwo UJ, Kraków 2004.

⁷ Dean Ajduković, Role of man in stopping the family violence w: Violence within the family: the place and role of men, Council of Europe, Strasburg 2005, s. 85-87.