Zaleczyć czy wyleczyć? Oddziaływania korekcyjne wobec sprawców przemocy seksualnej ( 4/87/2013)

Anna Nowak, Małgorzata Pietrucha–Hassan 

Praca ze sprawcami przemocy seksualnej jest o tyle trudna, że terapeuta może pracować, bazując tylko na opisach fantazji erotycznych podawanych przez pacjenta, który nie zawsze jest szczery. Skłonności do dokonywania przestępstw seksualnych nie da się wyleczyć w sensie medycznym (pacjent nigdy nie będzie zdrowy). Dlatego też praca z pacjentem musi trwać do końca jego życia.

Sprawcy przemocy seksualnej są w opinii społecznej istotami odrażającymi, zasługującymi na po- tępienie, działania restrykcyjne lub odwetowe i penalne. Niewiele osób widzi sens poświęcania tym osobom uwagi i czasu, a tym bardziej szansy na terapię, czyli zmianę. Wokół przemocy seksualnej i przestępstw z nią związanych powstało wiele niedomówień. Niejednokrotnie negatywne emocje, takie wzbudza przemoc seksualna, zasłaniają istotę problemu¹.

Cykl zachowań przestępczych wg A.P. Spencera

Alec P. Spencer wybitny praktyk i teoretyk zajmujący się problematyką przestępstw seksualnych, wyróżnia 13 stadiów cyklu przestępstwa (przemocy) na tle seksualnym.

Stadium I - normalność. Pewną prawidłowością jest to, że sprawcy przemocy seksualnej na ogół zachowują się normalnie, a nawet przykładnie na tle społeczeństwa. Ich zachowania patologiczne trwają nierzadko tylko kilka godzin i stanowią często wyraźnie nietypowe dla nich epizody w na ogół normalnym postępowaniu. Jak podaje K. Pospiszyl (2005) wiele czynników wpływa na to, kiedy i lak często owe epizody przestępcze mają miejsce. Dla przemocy seksualnej charakterystyczne jest to, że poprawne zachowanie sprawcy popełniającego od czasu do czasu przestępstwa seksualne bardzo utrudnia lego znalezienie. Nikt na ogół nie podejrzewa o takie czyny ludzi, których postępowanie wydaje się całkowicie normalne i przyzwoite. Jednak są to tylko pozory.

Stadium Il - kumulacja negatywnych uczuć. Proza życia, kłopoty rodzinne czy finansowe doprowadzają nierzadko do kumulacji negatywnych emocji, takich jak: poczucie bezradności, przygnębienia, nudy, porażki życiowej itp. Sprawcy przestępstw na tle seksualnym ujawniają braki w kompetencjach, które powodują niemożność ich przezwyciężenia poprzez aktywne, racjonalne działanie.

Stadium III - to fantazje sprawcy o zdobywaniu powszechnego uznania, bezwzględnego podporządkowywania sobie innych ludzi, zyskiwania ich podziwu/ bezwarunkowej uległości i miłości, której najbardziej pożądanym świadectwem staje się całkowita uległość seksualna.

Stadium IV - myślenie przedprzestępcze, w tej fazie cyklu przestępczego dochodzi do głosu „wypaczenie myślenia polegające z jednej strony na szukaniu i znajdywaniu) usprawiedliwienia i wytłumaczenia popełnianych czynów przestępczych, a z drugiej - opracowanie najskuteczniejszej, a zarazem najbezpieczniejszej drogi zaspokajania tych pożądań. Pomimo jednak tego „myślowego" usprawiedliwienia, czyn przestępczy nie następuje, ponieważ działają jeszcze hamulce wewnętrzne, blokujące potępiany sposób seksualnych zaspokojeń. Hamulce te działają aż do V stadium cyklu - czyli reakcji spustowej, która stanowi granicę o pomiędzy myśleniem a działaniem przestępczym. Uruchamia się wtedy typowe w takich przypadkach błędne koło kompulsywnych zachowań, a przede wszystkim powstają podstawy do wystąpienia stadium VI, czyli nawrotu uporczywych myśli na temat różnych możliwości spełnienia chorobliwych fantazji. W umyśle sprawcy pojawiają się wyimaginowane postacie ofiar, które najlepiej spełnią owe natarczywe fontazie. Pod wpływem tych bardzo intensywnych marzeń na jawie przestępca zaczyna intensywnie poszukiwać ofiary.

Stadium VII - znalezienie ofiary. Od tego momentu snute na temat zaspokojeni seksualnych fantazje zyskują konkretny, cielesny wzorzec i od tej pory bywają nie tylko bardziej skonkretyzowane, lecz także jeszcze mniej podatne na stłumienie lub przekierowanie.

Stadium VIII - praca nad urobieniem ofiary, przebiega ona do pewnego momentu podobnie u pedofilów i gwałcicieli, a mianowicie jedni i drudzy zaczynają od dokładnej obserwacji ofiary, jej stylu życia, sytuacji życiowej, upodobań, wsparcia społecznego ze strony rodziny itp. Inne są natomiast metody działania w drugim etapie pracy nad urobieniem ofiary, wynikające z odmienności psychiki kobiety i dziecka, różnią się więc sposoby budzenia u przyszłej ofiary zaufania.

Stadium IX - spełnienie, czyli przestępczy akt seksualny. Następujące po nim stadium X polega na dodatkowym nasyceniu i wzmocnieniu fantazji o przeżytych doznaniach i reakcjach ofiary, które interpretowane bywają z reguły według opisywanego już poprzednio „wypaczonego sposobu rozumowania”/ czyli na własną korzyść i na rzecz wzmocnienia doznań odbieranych w czasie karygodnych zaspokojeni seksualnych. Owe fontazie stanowią z kolei koło zamachowe do powtarzania kolejnych etapów cyklu przestępczego, jak i wznawiania całego cyklu, najczęściej ze zdwojoną siłą!

U wielu przestępców seksualnych występuje stadium XI cyklu przestępczego zachowania, a mianowicie poczucie winy oraz lęk przed ujawnieniem popełnionego czynu. Uczucia te doprowadzają najczęściej do dłuższego lub krótszego utajenia przestępczego procederu, czasami też powodują to, że przestępca sam prosi o pomoc terapeutyczną lub medyczną. Stadium XII cyklu przestępczego bywa czasami próbą przeproszenia, przekupienia lub zastraszenia ofiary, czyli szereg zabiegów podejmowanych przez sprawcę mających na celu uzyskanie zapewnienia ofiary, że nie ujawni ona tego, co się wydarzyło. Ostatnie, XIII stadium polega na zaniku poczucia winy. Sprawca uważa, że skutecznie przeprosił, przekupił albo zastraszył ofiarę. Uruchamiają się także mechanizmy obronne osobowości sprawcy, które pozwalają wytworzyć w jego głowie przekonanie, że „przecież nic strasznego się nie stało", „jej też było w gruncie rzeczy przyjemnie”, „dostała za to odpowiednią gratyfikację' „sama mnie do tego sprowokowała n itd. W ten sposób nawet bardziej wyczuleni na krzywdę ofiary i prawa moralne przestępcy seksualni wracają do punktu wyjścia czyli do kolejnego uruchomienia cyklu przestępczego w dalszej bądź bliższej przyszłości (za: K. Pospiszyl, 2005). Przedstawiony powyżej opis kolejnych stadiów (przemocy) przestępstwa seksualnego, tak i sporządzony przez Spencera wykres ilustrujący dynamikę tego zjawiska, są pewnym modelem teoretycznym. W rzeczywistości liczba, kolejność, czas trwania oraz intensywność stadiów może być w poszczególnych przypadkach zindywidualizowana.

Oddziaływania korekcyjne wobec sprawców przemocy seksualnej

Jak wynika z literatury przedmiotu, skłonność do przestępczych, przemocowych zachowań seksualnych bardzo trudno poddaje się korygowaniu. Siła tych zachowań oraz odporność na zmianę wynika z ich związku z najintensywniejszym stanem rozkoszy, jakim jest orgazm oraz trudnych do weryfikacji przez otoczenie społeczne fantazji erotycznych. Terapia sprawców przestępstw seksualnych związana jest z neutralizowaniem tych dwóch bardzo uzależniających doświadczeń. Natomiast terapeuta może pracować tylko bazując na opisach fantazji erotycznych podawanych przez pacjenta, który, jak wie każdy praktyk, nie zawsze jest szczery. Skłonności do dokonywania przestępstw seksualnych nie da się wyleczyć w sensie medycznym (pacjent nigdy nie będzie zdrowy). Dewiacyjne skłonności seksualne, podobnie jak inne uzależnienia, można tylko „zaleczyć”. Praca z pacjentem nigdy nie będzie zakończona — musi trwać do końca jego życia. Jak podaje A.P. Spencer: „jedyne, co można na tym polu zrobić, to doprowadzić do internalizacji zapór moralnych przed niedozwolonymi reakcjami seksualnymi przez zainstalowanie (...) tak silnych reakcji powstrzymujących, że mogłyby one zapobiec zawsze możliwemu powrotowi do przestępczej aktywności” (Spencer, 1999, s. 37) (za: K. Pospiszyl, 2005).

Oddziaływania korekcyjne w warunkach izolacji penitencjarnej

Formy przemocy seksualnej stanowiące przestępstwo zostały szczegółowo opisane w rozdziale kodeksu karnego o nazwie przestępstwa przeciwko wolności seksualnej i obyczajności. Aktualnie zakłady karne są jednymi z niewielu placówek zobligowanych do prowadzenia oddziaływań korekcyjnych wobec populacji sprawców przestępstw seksualnych. Zgodnie z zapisami kodeksu karnego wykonawczego sprawcy przestępstw określonych artykułami od 197 do 203 kk popełnionych w związku z zaburzeniami preferencji seksualnych odbywają karę pozbawienia wolności w specjalnych oddziałach terapeutycznych.

Należy tu zaznaczyć, że znaczna część tych osób posiada tzw. podwójną diagnozę. Oznacza to, że zaburzeniom preferencji seksualnych (m.in. gwałcicielstwo, pedofilia, gerontofilia) towarzyszą inne zaburzenia, takie lak: upośledzenie umysłowe, zaburzenia osobowości, organiczne uszkodzenia układu nerwowego, uzależnienie od alkoholu itd. Fakt ten utrudnia projektowanie i prowadzenie oddziaływań korekcyjnych i terapeutycznych wobec tych pacjentów. Dodatkową przeszkodą są ujawniane mechanizmy i postawy obronne osobowości oraz często prezentowany brak motywacji do podjęcia terapii.

Z doświadczeń wielu krajów wynika, że w zakładach karnych skuteczne są przede wszystkim programy poznawczo-behawioralne, u podstaw których leży teoria społecznego uczenia się (Bandura, 1977, 1986). Teoria ta docenia rolę zewnętrznych wzmocnień oraz znaczenie struktur i procesów poznawczych oraz emocji. Niewłaściwy sposób percepcji i interpretacji zdarzeń przez człowieka doprowadza do powstawania jego dezadaptacyinych zachowań. Zaburzenia emocjonalne oraz niefunkcjonalne zachowania są skutkiem zaburzeń myślenia. Terapia ukierunkowana jest więc przede wszystkim na przekształcenie sposobu myślenia, co prowadzi do modyfikacji zachowań i uczuć z nimi skojarzonych. Podczas terapii pacjent uczy się rozpoznawania stosowanych przez siebie błędnych procesów myślowych, które powodują powstawanie wadliwych interpretacji zdarzeń i pozwalają zbudować system fałszywych przekonań. Ważne jest również rozpoznanie schematów poznawczych tkwiących u podstaw niedojrzałego i nieracjonalnego sposobu myślenia.

Niezależnie od powyższych trudności, oddziaływania specjalistyczne adresowane do sprawców przestępstw przeciwko wolności seksualnej i obyczajności, u których zdiagnozowano zaburzenia preferencji seksualnych, koncentrują się wokół następujących obszarów:

1. Akceptacja odpowiedzialności za własne przestępcze zachowania, myśli i fantazje – bardzo często sprawcy przestępstw seksualnych przekonani są o swojej niewinności, a odpowiedzialnością za wydarzenia obciążają osoby lub czynniki zewnętrzne. Mówią np. „nikt mi nie powiedział, że ona ma mniej niż 15 lat", „to ona mnie sprowokowała”, „rodzina mnie wrobiła, bo chcieli się mnie pozbyć” itp. Oddziaływania korekcyjne mają na celu uświadomienie sprawcy, że tylko on, i nikt inny, jest odpowiedzialny za sposób, w jaki zaspokaja swoje potrzeby seksualne.
2. Identyfikacja cyklu przestępstwa nauka skutecznej interwencji w przypadku pojawienia się pierwszych jego objawów – przemoc seksualna jest procesem cyklicznym, który dziele się na przestrzeni dni, tygodni, czasami miesięcy, a nawet lat. Świadomość sprawcy, że właśnie zaczyna skupiać się na określonych emocjach, podnietach, myśli o specyficznych fantazjach seksualnych, poszukuje kontaktu i towarzystwa określonych osób, jest w stanie ten proces zatrzymać. Chodzi o to, aby sprawca był świadomy zachodzących w nim procesów psychicznych i wiedział, jak skutecznie je zablokować, aby nie dokonać kolejnego aktu przemocy seksualnej.
3. Praca nad własnymi przestępczymi przekonaniami i myślami prowadząca do ich zmiany – sprawcy przemocy seksualnej w różnych stadiach cyklu przemocy stosują intelektualną „obróbkę” swoich zachowań, które racjonalizują, usprawiedliwiają, wybielają itd. Zadaniem terapii jest poznanie tych mechanizmów, ich neutralizacja i wykształcenie aprobowanego społecznie sposobu myślenia na temat seksualności sprawcy, ofiary i sposobów zaspokajania własnych potrzeb seksualnych.
4. Praca nad emocjami własnymi oraz ofiary przemocy seksualnej – ma na celu zwiększenie wrażliwości i umiejętności wczucia się w sytuację innej osoby, a w szczególności krzywdę wyrządzoną ofierze przemocy, przestępstwa.
5. Kontrola pobudzenia polegająca na umiejętności jego identyfikacji i wyciszenia za pomocą różnych technik – zajęcia z zakresu edukacji psychoseksualnej poświęcone zmianie fałszywych przekonań i schematów poznawczych, dotyczących rozwoju i funkcjonowania oraz potrzeb psychoseksualnych człowieka.
6. Trening umiejętności społecznych, wzrost kompetencji komunikacji interpersonalnej oraz rozwiązywania konfliktów – sprawcy przestępstw seksualnych, w dużym uproszczeniu, dokonują ich w wyniku występowania u nich wielu zakłamań, braku umiejętności zachowania się w relacjach z dorosłymi osobami, niskiej odporności na stres, niedojrzałości emocjonalnej społecznej. Niejednokrotnie chcieliby oni podejmować zachowania seksualne aprobowane społecznie z adekwatnymi osobami, ale nie potrafią do nich doprowadzić. W toku oddziaływań korekcyjnych stwarza się im możliwość podniesienia kompetencji społecznych, takich jak: poczucie własnej wartości i odpowiedzialności, hierarchia wartości moralnych i wnioskowanie moralne, zachowania asertywne, konstruktywna komunikacja interpersonalna, realizacja własnych potrzeb/ identyfikacja pozytywnych i negatywnych zasobów własnych, wy pracowanie konstruktywnego sposobu radzenia sobie z konfliktem wewnętrznym itp. Zajęcia i warsztaty psychologiczne mają za zadanie zmobilizować ich uczestników do podjęcia indywidualnej i grupowej terapeutycznej pracy własnej.
7. Praca nad własną autobiografią i negatywnymi doświadczeniami – oddziaływania poświęcone poznaniu własnych doświadczeń i zasobów psychologicznych. Zajęcia mają na celu pogłębienie wglądu w siebie oraz w swoje zachowanie, poznanie swojego systemu wartości. Dochodzi do identyfikacji własnego łańcucha zachowań przestępczych na podstawie modelu cyklu zachowań przestępczych wg Spencera. Powstaje autobiografia psychoseksualna sprawcy, której celem jest podjęcie zachowań korekcyjnych i prewencji powrotu do przestępczych lub nieaprobowanych społecznie zachowań seksualnych.
8. Ostatnim etapem jest zapobieganie nawrotom przestępstwa – czyli trening zapobiegania nawrotom patologicznych zachowań na tle seksualnym. Poprzez identyfikację własnych sygnałów alarmowych i opracowanie sposobów ich neutralizacji, zbudowanie zaplecza moralnego i pomocowego oraz sieci wsparcia po zakończeniu udziału w programie i opuszczeniu zakładu karnego, uczestnicy programu wyposażani są w wiedzę, jak się zachować i gdzie szukać pomocy w przypadku nawrotu patologicznych zachowań seksualnych.

Doświadczenia związane z prowadzeniem oddziaływań korekcyjnych wobec skazanych z diagnozą zaburzeń preferencji seksualnych pokazują, że jest to populacja trudna we współpracy, ponieważ ujawnia bardzo zaawansowane i utrwalone przez lata mechanizmy obronne osobowości oraz trudny do przełamania opór terapeutyczny. W praktyce sprowadza się to do prowadzenia intensywnych oddziaływań specjalistycznych mających na celu wykształcenie motywacji do terapii, zmiany, pracy własnej. Niejednokrotnie motywacja sprawców przestępstw na tle seksualnym do udziału w programie jest instrumentalna, obliczona na uzyskanie określonych korzyści, np. wcześniejszego opuszczenia zakładu karnego.

Wszystkie te trudności i problemy nie mogą jednak spowodować rezygnacji z prowadzenia oddziaływań resocjalizacyjnych i terapeutycznych wobec sprawców przemocy seksualnej oraz przestępstw przeciwko wolności seksualnej i obyczajności. Poniekąd w interesie całego społeczeństwa leży to, aby proces psychokorekty tej grupy osób był jak najszerszy i możliwie najskuteczniejszy.

___________

1. Artykuł jest kontynuacją artykułu „Temat tabu — przemoc seksualna” z poprzedniego numeru „Niebieskiej Linii” (nr 3/86/2013).

BIBLIOGRAFIA

Pospiszyl K. (2005), „Przestępstwa seksualne. Resocjalizacja Wydawnictwo APS Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa. 

Materiały informacyjne CISW (2005), Program oddziaływań terapeutycznych i resocjalizacyjnych wobec sprawców przestępstw przeciwko wolności seksualnej i obyczajności, Warszawa.

Mazur J. (2002), Przemoc w rodzinie. Teoria i rzeczywistość, Wydawnictwo Akademickie Żak, Warszawa.

Jaszczak-Kuźmińska D., Michalska K. (red.), (2010), „Przemoc w rodzinie wobec osób starszych i niepełnosprawnych. Poradnik dla pracowników pierwszego kontaktu", Wydawnictwo Edukacyjne Parpamedia, Warszawa.

Imieliński K. (1986), Zarys seksuologii i seksiatrii, PZWL

Carson R. i inni, (2003), Psychologia zaburzeń, GWP, Gdańsk.

Seligman M. i inni, (2003). Psychopatologia, Zysk i s-ka, Poznań. Godlewski J. (1977), Etiologiczne aspekty seksuologii. Cz. 2. W: Imieliński K. (red.). Seksuologia Biologiczna. PWN, Warszawa 1985.

Pospiszyl I., (1994), Przemoc w rodzinie, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa.

Obuchowska l., Jaczewski, A. (2002), Rozwój erotyczny, Wydawnictwo Akademickie Żak, Warszawa

Beisert M, (2008). Rozwój psychoseksualny człowieka. W: Z. Lew-Starowicz, W. Skrzypulec (red.). Podstawy seksuologii. Warszawa, PZWL.

Beisert M. (2008). Wykorzystanie seksualne nieletnich — geneza, ofiary i sprawcy, następstwa. W: Z. Lew-Starowicz, W. Skrzypulec (red.). Podstawy seksuologii. Warszawa, PZWL.

Beisert M. (2007). Przestępstwo "wykorzystania seksualnego dziecka w systemie rodzinnym.

Beisert M. (red.) (2006). Seksualność w cyklu życia człowieka. PWN. Warszawa.

Beisert M. (2004), Kazirodztwo. Rodzice w roli sprawców, Wydawnictwo Scholar, Warszawa.

Górska A (2001) , Przemoc seksualna wobec dziecka w rodzinie, Szczecin.

Starowicz Lew Z. (1992), Przemoc seksualna, Wyd. Jacek Saniorski&Co, Warszawa.

Starowicz Lew Z. (1998), Seksuologia sądowa, Wydawnictwo PZWL, Warszawa.

Anna Nowak, psycholożka, absolwentka Uniwersytetu Łódzkiego i Studium Pomocy Psychologicznej w Dziedzinie Seksuologii na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Posiada kilkuletnie doświadczenie w pracy terapeutycznej z osobami niedostosowanymi i wykluczonymi społecznie.

Małgorzata Pietrucha-Hassan, absolwentka Uniwersytetu Łódzkiego, psycholożka z wieloletnim doświadczeniem w pracy terapeutycznej m.in. ze sprawcami przemocy oraz osobami uzależnionymi od alkoholu i ich rodzinami. Ukończyła Studium Pomocy Psychologicznej w Dziedzinie Seksuologii na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu.

Autorki pracują w jednostce penitencjarnej ze sprawcami przestępstw na tle seksualnym w oddziale terapeutycznym dla skazanych z niepsychotycznymi zaburzeniami psychicznymi lub upośledzonych umysłowo.

Artykuł pochodzi z czasopisma „Niebieska Linia" nr 4/87/2013

Inne z kategorii

Depresja jako skutek doświadczania przemocy (1/126/2020)

29.11.2025

Wioletta Karłowicz-Dul

Skuteczna pomoc osobom znajdującym się...

czytaj dalej

Motywy zachowań agresywnych (1/108/2017)

27.06.2025

Eliza Śliwińska

Czy agresja jest wrodzonym i niepoddającym się...

czytaj dalej